Đỗ Kim Thêm dịch
Sau sự can thiệp bất hợp pháp của Mỹ tại Venezuela, có một cảm giác đầy bắc trắc và điềm báo rõ ràng đặc biệt là giữa các đồng minh truyền thống của Mỹ. Nhưng rõ ràng là mọi thứ sẽ không kết thúc tốt đẹp cho cả Mỹ hay cho các nơi còn lại của thế giới.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã vấp phải làn sóng chỉ trích vì hành động của ông ở Venezuela, các vi phạm luật quốc tế, coi thường các chuẩn mực lâu đời và các mối đe dọa chống lại các quốc gia khác – đặc biệt là các đồng minh như Đan Mạch và Canada. Trên khắp thế giới, có một cảm giác đầy bất trằc và điềm báo rõ ràng. Nhưng rõ ràng là mọi thứ sẽ không kết thúc tốt đẹp, cho cả đối với Mỹ cũng như các nơi kháci của thế giới.
Trong số các vấn đề này không có gì gây ngạc nhiên cho nhiều người theo cánh tả. Chúng ta vẫn nhớ lời cảnh báo khi từ biệt của Tổng thống Mỹ Dwight Eisenhower về tổ hợp công nghiệp-quân sự nổi lên từ Thế chiến II. Khi công chi quân sự của một quốc gia tương đương với phần công chi của các nơi của thế giới cộng lại cuối cùng sẽ sử dụng vũ khí của mình để cố gắng thống trị các nước khác, đó là việc không tránh khỏi.
Điều chắc chắn là các can thiệp quân sự ngày càng trở nên không được ưa chuộng sau những cuộc phiêu lưu của Mỹ ở Việt Nam, Iraq, Afghanistan và các nơi khác. Nhưng Trump chưa bao giờ tỏ ra quan tâm nhiều đến ý chí của người dân Mỹ. Kể từ khi tham gia chính trị (và chắc chắn là trước đó), Trump đã tự coi mình đứng trên pháp luật, khoe khoang rằng có thể bắn ai đó trên Đại lộ số năm của New York mà không mất phiếu bầu. Cuộc bạo loạn ngày 6 tháng 1 năm 2021 tại Điện Capitol Hoa Kỳ – ngày kỷ niệm mà chúng ta vừa „ăn mừng“ – cho thấy ông ta đã đúng. Cuộc bầu cử năm 2024 đã củng cố vị thế của Trump đối với Đảng Cộng hòa, đảm bảo rằng đảng này sẽ không làm gì để buộc ông phải chịu trách nhiệm.
Việc bắt giữ nhà độc tài Venezuela, Nicolás Maduro, là bất hợp pháp và vi hiến trắng trợn. Là một sự việc can thiệp quân sự, nó cần có thông báo của Quốc hội, nếu không muốn nói là chấp thuận. Và ngay cả khi người ta quy định rằng đây là một trường hợp „thực thi pháp luật“, luật quốc tế vẫn yêu cầu những hành động như vậy phải được theo đuổi thông qua dẫn độ. Một quốc gia không thể vi phạm chủ quyền của nước khác hoặc cướp công dân nước ngoài – chứ đừng nói đến vị nguyên thủ quốc gia – ra khỏi đất nước của họ. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, Tổng thống Nga Vladimir Putin, và những người khác đã bị truy tố về tội ác chiến tranh, nhưng không ai đề xuất triển khai binh lính để bắt giữ họ ở bất cứ nơi nào họ đến.
Những nhận xét sau đó của Trump thậm chí còn trơ trẽn hơn. Ông tuyên bố rằng chính quyền của ông sẽ „điều hành“ Venezuela và lấy dầu của nước này, ngụ ý rằng đất nước này sẽ không được phép bán cho người trả giá cao nhất. Với những đề xuất này, một kỷ nguyên mới của chủ nghĩa đế quốc có vẻ như đang đến gần với chúng ta. Sức mạnh làm cho nó đúng, và không có gì khác quan trọng. Các vấn đề đạo đức – chẳng hạn như liệu có giết hàng chục kẻ buôn lậu ma túy mà không có nhân danh nào về thủ tục pháp lý hay không – và tinh thần thương tôn pháp luật đã bị gạt sang một bên, hầu như không có một tiếng rên rỉ nào từ đảng Cộng hòa, những người từng tự hào chào đón „các giá trị“ của Mỹ.
Nhiều nhà bình luận đã đề cập đến những tác động đối với hòa bình và ổn định toàn cầu. Nếu Mỹ tuyên bố Tây bán cầu là phạm vi ảnh hưởng của mình („Học thuyết Donroe“) và cấm Trung Quốc tiếp cận dầu mỏ của Venezuela, tại sao Trung Quốc không lên tiếng về chủ quyền ở Đông Á và cấm Mỹ tiếp cận chip của Đài Loan? Làm như vậy sẽ không đòi hỏi họ phải „điều hành“ Đài Loan, chỉ để kiểm soát các chính sách của mình, đặc biệt là những chính sách cho phép xuất khẩu sang Mỹ.
Cần nhớ rằng Vương quốc Anh, đế quốc vĩ đại của thế kỷ 19 đã không vận hành hữu hiệu trong thế kỷ 20. Nếu hầu hết các quốc gia khác hợp tác để đối mặt với chủ nghĩa đế quốc mới của Mỹ – như họ nên làm – triển vọng lâu dài của Mỹ có thể còn tồi tệ hơn. Rốt cuộc, ít nhất Vương quốc Anh đã cố gắng xuất khẩu các nguyên tắc cai trị có lợi cho các thuộc địa của mình, giới thiệu một số quy định về pháp quyền và các thể chế „hữu hiệu“ khác.
Ngược lại, chủ nghĩa đế quốc Trump, thiếu bất kỳ hệ tư tưởng mạch lạc nào, công khai là vô nguyên tắc – một biểu hiện của lòng tham và ý chí quyền lực. Điều này sẽ thu hút những kẻ hám lợi và dối trá nhất mà xã hội Mỹ có thể khuấy động. Những đặc điểm như vậy không tạo ra sự thịnh vương. Họ hướng năng lượng của mình vào việc mưu tìm sinh lợi: cướp bóc người khác thông qua việc thực hiện quyền lực thị trường, lừa dối hoặc bóc lột hoàn toàn. Các quốc gia bị chi phối bởi những người tìm sinh lợi có thể sản sinh ra một vài cá nhân giàu có, nhưng cuối cùng họ không trở nên thịnh vượng.
Thịnh vượng đòi hỏi tinh thần tôn trọng pháp quyền. Không có tinh thần này, luôn có sự bất trắc. Chính phủ có tịch thu tài sản của tôi không? Liệu các quan chức có đòi tiền hối lộ để bỏ qua một số sơ xuất nhỏ không? Nền kinh tế sẽ là một sân chơi bình đẳng, hay những người nắm quyền lực sẽ luôn chiếm ưu thế cho những người thân cận của họ?
Lord Acton đã nổi tiếng khi nhận xét rằng, „Quyền lực gây tham nhũng, và quyền lực tuyệt đối gây tham nhũng tuyệt đối.“ Nhưng Trump đã cho thấy rằng người ta không cần quyền lực tuyệt đối để can dự vào vào việc tham nhũng chưa từng có. Một khi hệ thống kiểm soát và cân bằng bắt đầu sụp đổ – như thực tế đã xảy ra ở Mỹ – những người có quyền thế có thể hoạt động mà không bị trừng phạt. Chi phí sẽ do phần còn lại của xã hội gánh chịu, bởi vì tham nhũng luôn có hại cho nền kinh tế.
Người ta hy vọng rằng chúng ta đã đạt đến „đỉnh cao của Trump“, rằng kỷ nguyên đen tối của chế độ cai trị bởi kẻ bất tài này sẽ kết thúc với các cuộc bầu cử năm 2026 và 2028. Nhưng châu Âu, Trung Quốc và các nơi khác còn lại của thế giới không thể chỉ dựa vào hy vọng. Họ nên đưa ra các kế hoạch dự phòng nhận ra rằng thế giới không cần Mỹ.
Nước Mỹ cung cấp điều gì mà thế giới không thể thiếu? Có thể tưởng tượng một thế giới không có những gã khổng lồ ở Thung lũng Silicon, bởi vì các công nghệ cơ bản mà họ cung cấp hiện đã được phổ biến rộng rãi. Những người khác sẽ lao vào, và họ cũng có thể thiết lập các biện pháp bảo vệ mạnh mẽ hơn nhiều. Cũng có thể tưởng tượng một thế giới không có các trường đại học và giới lãnh đạo khoa học của Mỹ, bởi vì Trump đã làm hết sức mình để đảm bảo rằng các định chế này phải đấu tranh để duy trì là một trong những tổ chức tốt nhất thế giới. Và có thể tưởng tượng một thế giới mà những người khác không còn phụ thuộc vào thị trường Mỹ nữa. Thương mại mang lại lợi ích, nhưng ít hơn nếu một đế quốc tìm cách giành lấy một phần không cân xứng cho chính mình. Việc lấp đầy „khoảng trống cầu“ do thâm hụt thương mại dai dẳng của Mỹ sẽ dễ dàng hơn nhiều đối với phần còn lại của thế giới so với thách thức mà Mỹ phải đối mặt trong việc đối phó với phía cung.
Một bá chủ lạm dụng quyền lực của mình và bắt nạt người khác không còn có chọn lựa nào khác cho riêng mình. Chống lại chủ nghĩa đế quốc mới này là điều cần thiết cho hòa bình và thịnh vượng của mọi người. Trong khi các nơi khác trên thế giới nên hy vọng điều tốt nhất, họ phải soạn thảo cho điều tồi tệ nhất; và trong việc lập kế hoạch cho điều tồi tệ nhất, có thể không có lựa chọn thay thế nào cho sự tẩy chay kinh tế và xã hội – không có biện pháp nào ngoài chính sách ngăn chặn.
***
Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế, Giáo sư Đại học Columbia, Cựu Nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (1997-2000), Cựu Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ và gần đây nhất, tác già sách The Road to Freedom: Economics and the Good Society (NXB W. W. Norton & Company, Allen Lane, 2024).
