Đỗ Kim Thêm dịch
Andrew Harnik/Getty Images
Thật vô lý khi đối với một khối kinh tế rộng lớn như Liên minh châu Âu (EU) gục ngã trước một tổng thống Mỹ liều lĩnh, người hoàn toàn bị ám ảnh cá nhân và lời nói của ông không có ý nghĩa gì. Các giá trị của châu Âu quá quan trọng để đánh đổi và đánh đổi chúng cho một nhà lãnh đạo như vậy sẽ không đạt được bất cứ điều gì.
Ngày 27 tháng 7 năm 2025, Hoa Kỳ và EU đã công bố một thỏa thuận thương mại và đầu tư sơ bộ tại Turnberry, Scotland. Nhưng không có gì thực sự được ký, và ngay cả khi nó được ký, nó sẽ không đáng để được viết lên giấy. Rốt cuộc, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký một thương ước chính thức với Canada và Mexico trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, chỉ để xé nó ngay khi ông trở lại nhậm chức.
Do đó, bất kỳ thỏa thuận nào với Trump đều phải được coi là một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời. Nó sẽ chỉ duy trì cho đến khi nhà lãnh đạo thất thường của Mỹ nhìn thấy hoặc nghe thấy ai đó hoặc điều gì đó đưa ra một chính sách chính thức bất chợt mới.
Tuy nhiên, cần nhớ các chi tiết cụ thể của thỏa thuận Turnberry, bởi vì một số khá đặc biệt. Cho rằng châu Âu có nhiều hơn 30% dân và chỉ có nền kinh tế nhỏ hơn một chút (về sức mua) so với Mỹ, lý thuyết thương lượng tiêu chuẩn sẽ ngụ ý rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng sẽ gần như đối xứng. Thay vào đó, nó hoàn toàn phiến diện. Ngoài việc Mỹ áp thuế không công bằng đối với hàng nhập khẩu của châu Âu, châu Âu cam kết đầu tư vào Mỹ và mua năng lượng của Mỹ.
Nhưng, tất nhiên, EU không thể hứa hẹn điều đó. Như tôi đã nói đùa với các nhà đàm phán thương mại EU, châu Âu (chưa) không phải là một nền kinh tế hoạch định tập trung. EU không thể buộc người châu Âu thực hiện các khoản đầu tư hoặc mua sắm cụ thể; các con số mà Turnberry đưa ra chỉ để xoa dịu Trump, cho phép ông khoe rằng đã sử dụng sức mạnh của Mỹ để giành lấy một cú sút khác và khai thác nhiều giá trị hơn từ chuỗi cung ứng toàn cầu. Ai quan tâm nếu luật pháp quốc tế bị chà đạp? Đó chỉ đơn giản là những gì mà các cường quốc làm. Chỉ cần nhìn vào Nga, với cuộc chiến chinh phục chống lại một lân bang yên bình.
Đúng như tôi dự đoán, lệnh ngừng bắn không kéo dài. Chưa đầy một tháng sau, Trump quay trở lại đe doạ châu Âu, lần này là về Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số, mà nó tìm cách đảm bảo cạnh tranh thị trường và Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số, mà nó nhằm giảm thiểu tác hại do các nền tảng kỹ thuật số áp đặt lên châu Âu. Trong số những thứ khác, EU yêu cầu một số „kiểm duyệt nội dung“ để ngăn chặn kiểu khuếch đại thuật toán kích động bạo lực và thông tin sai lệch đã gây ra hậu quả thảm khốc như vậy ở Myanmar, và họ khăng khăng đánh thuế các doanh nghiệp công nghệ lớn (mà họ đã triển khai bộ óc thông minh không chỉ để thu hút người dùng mà còn để tránh thuế).
Trái ngược với những gì mà Trump dường như nghĩ, những quy định này không phân biệt đối xử với Mỹ và những gã khổng lồ công nghệ của nước này. Chúng được áp dụng thống nhất đối với tất cả các doanh nghiệp đang hoạt động ở EU. Chúng đại diện cho kết quả của một tiến trình cân nhắc lâu dài, trong đó giới quản lý và lập pháp EU cân nhắc cẩn thận lợi ích và chi phí liên quan đến các biện pháp thay thế trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh chóng với công nghệ thay đổi nhanh chóng. Như trong tất cả các tiến trình như vậy, các quan điểm khác nhau, với một số lo ngại rằng các quy tắc quá hạn chế.
Nhưng tôi và nhiều người khác lo lắng rằng các quy tắc không đủ hạn chế. Các gã khổng lồ công nghệ vẫn thực hiện quá nhiều sức mạnh thị trường, tiến hành quá ít kiểm duyệt nội dung và tiếp tục lạm dụng quyền riêng tư. Tình hình này đang có những tác động bất lợi nghiêm trọng đối với xã hội châu Âu, đặc biệt là giới trẻ và nền chính trị dân chủ của nó.
Tuy nhiên, vấn đề mà EU phải đối mặt hiện nay thì khác. Bất kể quan điểm của họ về các quy định hiện hành là gì, người châu Âu phải quyết định có nên đầu hàng chủ quyền và các tiến trình dân chủ của họ cho một nhà dân túy độc tài bắt nạt, người được hỗ trợ (và thường được chỉ đạo) bởi các nhà tài phiệt công nghệ của chính Mỹ. Trump đã liên tục cho thấy rằng ông đang hành động vì lợi ích của những người ủng hộ thân cận nhất và các thành viên gia đình của mình, không phải của người dân Mỹ, và chắc chắn không phải của châu Âu.
Hiện nay, tất cả chúng ta nên biết rằng sự đầu hàng sẽ chỉ dẫn đến nhiều đòi hỏi hơn. Thật là vô nghĩa khi khuất phục trước một đất nước được cai trị bởi một vị tổng thống làm như vua vô luật pháp, một người đàn ông hoàn toàn bị thúc đẩy bởi những ám ảnh cá nhân, những quan niệm sai lầm về kinh tế và những bất bình vô lý – và do đó không thể giải quyết được. Các giá trị của châu Âu quá quan trọng để có thể bị đánh mất đi.
Đúng vậy, có thể có các chi phí trong ngắn hạn để chống lại Trump, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Nhưng trong khi các nhà kinh tế từ lâu đã nhận ra rằng có những lợi ích từ thương mại khi nó được thực hiện với các điều khoản công bằng, Trump đang cố gắng tống tiền càng nhiều giá trị gia tăng từ chuỗi cung ứng toàn cầu càng tốt, điều đó có nghĩa là lợi ích cho châu Âu bị giảm đi đáng kể – và thậm chí có thể là tiêu cực.
EU có sức mạnh kinh tế để chống lại thuế quan của Trump, đặc biệt là hiện nay khi họ đang đầu tư vào tái vũ trang để giành chiến thắng trong cuộc chiến ở Ukraine. Hơn nữa, tổn thất đến từ việc nhượng bộ sẽ lớn hơn nhiều. Các nguyên tắc chi phối thương mại quốc tế kể từ Thế chiến II là rất quan trọng để thương mại mang lại lợi ích rộng rãi. Nếu không có tinh thần thương tôn pháp luật, thị trường không mang lại kết quả hiệu quả hoặc công bằng. Đầu tư sẽ không được khuyến khích, tăng trưởng sẽ bị ảnh hưởng và nền dân chủ sẽ bị suy yếu hơn nữa.
Khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đứng lên chống lại Trump, Trump đã lùi bước. Và gần đây hơn, Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva đã nói rõ rằng một số điều không thể thỏa hiệp: chủ quyền, phẩm giá, pháp quyền và dân chủ của đất nước ông. EU cũng nên làm như vậy.
***
Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế, Giáo sư Đại học Columbia, Cựu Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới (1997-2000), Cựu Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ, tác phẩm mới nhất là The Road to Freedom: Economics and the Good Society (NXB W. W. Norton & Company, Allen Lane, 2024).
