George Papaconstantinou và Jean Pisani-Ferry
Đỗ Kim Thêm dịch
Frederick Florin/Getty Images
Lời người dịch: Nhìn chung trong toàn cảnh, hiện tình thế giới nguy hiểm hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ khi kết thúc Chiến tranh Lạnh. Trung Quốc đã thay thế Liên Xô trở thành đối thủ chính của Hoa Kỳ – một siêu cường cả về kinh tế và công nghệ đáng lo hơn Liên Xô. Trung Quốc, Nga, Iran và Triều Tiên hiện đang hợp tác công khai cả về kinh tế và quân sự, có thể gọi họ là một trục tương tự như trục mà Washington và các đồng minh phải đối mặt trong Thế chiến II.
Trước ngày nhậm chức, Trump công bố một số biện pháp mới trong chính sách ngoại giao, đó là chiếm kinh đào Panama, đảo Greeland của Đan Mạch, biến Canda thành tiểu bang của Mỹ và đưa quân vào Mexico để tận diệt các tổ chức buôn lậu bạch phiến. Tất cả các biện pháp táo bạo này sẽ làm cho việc hợp tác trong toàn cầu càng khó khăn hơn mà bải viết sau đây nhìn từ quan điểm của châu Âu chưa đề cập tới.
***
Hoa Kỳ có thể đang từ bỏ vai trò quốc tế lâu dài của mình, nhưng may mắn thay, không phải tất cả các vấn đề toàn cầu đều đòi hỏi sự lãnh đạo từ một quốc gia thống trị duy nhất. Trong thập kỷ thứ ba của thế kỷ XXI, thế giới phải chuyển sang một thỏa thuận mới, theo đó các trách nhiệm toàn cầu được phân phối rộng rãi hơn.
Với lễ nhậm chức tổng thống của Donald Trump đang đến gần, tâm trạng ở Brussels và khắp các thủ đô châu Âu trải dài từ hoảng loạn đến thoái bộ, nhiều người hy vọng rằng một phương thức giao dịch có thể được tìm thấy. Nhưng việc thỏa thuận đặc biệt sẽ không trả lời vấn đề quan trọng đang còn đần bất trác: Một nhiệm kỳ tổng thống khác của Trump sẽ có ý nghĩa gì đối với hợp tác toàn cầu? Có hy vọng gì cho những nỗ lực tập thể để bảo vệ các tiện ích công cộng trong toàn cầu như khí hậu và y thế cộng cộng, và duy trì sự thịnh vượng bằng cách duy trì tình trạng tương thuộc kinh tế?
Cuộc bầu cử của Trump chắc chắn là tin xấu cho những người tin rằng tất cả chúng ta đều có nghĩa vụ đối với cộng đồng toàn cầu, và sự tương thuộc phải được quản lý bằng các quy tắc rõ ràng, ổn định và nhất quán. Trump là một người theo chủ nghĩa dân tộc cứng rắn, về cơ bản, ông xem coi việc quản trị toàn cầu là một trở ngại đối với vị trí hàng đầu của Mỹ. Thay vì tuân thủ các nguyên tắc và luật lệ, phương sách của ông hoàn toàn mang tính giao dịch. Ông đã đe dọa Canada và Mexico bằng thuế quan thương mại trừ khi họ ngăn chặn fentanyl và người di cư vào Hoa Kỳ, cũng như cảnh báo chín quốc gia thuộc khối BRICS rằng bất kỳ nỗ lực nào nhằm tạo ra một vị thế cạnh tranh với đồng đô la sẽ bị trả đũa gay gắt và yêu cầu châu Âu mua thêm dầu và khí đốt của Mỹ hoặc phải đối phó với các biện pháp thuế quan.
Tệ hơn nữa, có lý do chính đáng để nghĩ rằng Trump không phải là một sự sai lệch tạm thời, như Tổng thống Mỹ Joe Biden đã nói vào năm 2020, mà là một biểu hiện bất thường của sự thay đổi cơ bản trong thái độ của Mỹ đối với vai trò lãnh đạo toàn cầu. Với việc Mỹ mệt mỏi với vai trò lâu dài trong việc lãnh đạo cộng đồng quốc tế, thế giới đã đi đến ngã ba đường. Hãy nhớ lại phân tích của nhà sử học kinh tế Charles Kindleberger về cuộc Đại suy thoái: cuộc khủng hoảng phản ánh không chỉ sự mất quyền lực tương đối của Anh mà còn phản ánh tình trạng không sẵn sàng của Mỹ trong việc đảm nhận vai trò lãnh đạo toàn cầu.
Tuy nhiên, kể từ Thế chiến II, Mỹ đã hoàn toàn chấp nhận vai trò đó – một vai trò kết hợp các đặc quyền cắt cổ với các khoản thuế quá lớn. Mỹ gặt hái được những lợi ích to lớn từ ưu thế toàn cầu của đồng đô la Mỹ – cung cấp doanh thu từ tài sản quốc tế, trong số những thứ khác – trong khi chịu trách nhiệm về sự ổn định tiền tệ và tài chính toàn cầu. Điều này ngụ ý cung cấp thanh khoản đô la cho các ngân hàng trung ương đối tác trong thời kỳ căng thẳng tiền tệ (như trong năm 2008-10) và giữ cho thị trường hàng hóa Mỹ mở cửa khi nhu cầu toàn cầu thấp.
Nhưng Mỹ không còn chấp nhận hợp đồng ngầm này nữa, và thế giới ngày nay cực kỳ phân hoá và đa dạng để bất kỳ quốc gia nào thống trị. Mặc dù Mỹ vẫn là siêu cường tài chính duy nhất (với giá trị vốn trong thị trường chứng khoán gần khoản 60 nghì tỷ đô la Mỹ, so với 9,5 nghìn tỷ của Trung Quốc và thậm chí còn dẫn đầu hơn trong các loại thị trường riêng đầy sáng tạo), nước này không còn muốn các nghĩa vụ đi kèm với vai trò lãnh đạo. Vì sức mạnh về dân số và kinh tế của châu Âu đang suy giảm nên đã loại bỏ trong cuộc chạy đua. Và Trung Quốc quá hướng nội để trở thành bá chủ nối tiếp. Trung Quốc có thể là siêu cường về sản xuất của thế giới (chiếm. 35 % sản lương toàn cầu, nhưng để đảm nhận trách nhiệm toàn cầu đó còn là một chặng đường dài
May mắn thay, không phải tất cả các vấn đề đều đòi hỏi sự lãnh đạo từ một quốc gia thống trị duy nhất. Trong thập kỷ thứ ba của thế kỷ 21, thế giới phải chuyển sang các thỏa thuận mới, theo đó các trách nhiệm toàn cầu được phân phối một cách rộng rãi hơn. Trong tác phẩm New World New Rules: Global Cooperation in a World of Geopolitical Rivalries, chúng tôi phân tích các thỏa thuận quản trị trên nhiều lĩnh vực chính sách khác nhau – từ nền tảng chung cho toàn cầu đến sự tương thuộc kinh tế theo truyền thống và những gì chúng tôi gọi là các vấn đề „hội nhập đằng sau biên giới“. Trong mỗi trường hợp, mục tiêu là cứu vãn hành động tập thể trong một thế giới được xác định bởi sự phân hoá và sở thích ưu tiên khác nhau.
Về khí hậu, nền tảng trong toàn cầu biểu tượng nhất – thậm chí là việc sinh tồn, Mỹ có khả năng lặp lại việc rút khỏi thỏa thuận Paris năm 2015 (mà chính quyền Biden đã tham gia lại). Nhưng Mỹ là tác nhân thứ yếu ở đây, chỉ chiếm 13% lượng khí thải toàn cầu và nhiều nỗ lực giảm phát thải cấp tiểu bang của Mỹ sẽ tiếp tục. Hơn nữa, Liên minh châu Âu và Trung Quốc có thể cùng nhau mang lại sự lãnh đạo cần thiết để tập hợp các nền kinh tế mới nổi quan trọng, huy động tài chính tư nhân để hướng tới các mục tiêu phát thải ròng bằng không và thúc đẩy xã hội dân sự.
Về thương mại quốc tế, kênh chính của sự tương thuộc kinh tế, thuế quan của Trump có thể là chiếc đinh cuối cùng trong quan tài của chế độ dựa trên luật lệ đa phương. Ông sẽ cố gắng chia rẽ các nước châu Âu bằng cách phân biệt thuế quan để trừng phạt hoặc đe doạ từng chính phủ riêng biệt. Tuy nhiên, châu Âu có thể chống lại bằng cách duy trì một mặt trận thống nhất (cùng với Vương quốc Anh). Điều đó sẽ cho phép họ cung cấp cho Trump một thỏa thuận bao gồm mua năng lượng và quốc phòng, trả đũa hiệu quả hoặc thành lập liên minh với các nước thứ ba (do đó tầm quan trọng của thỏa thuận thương mại gần đây của Liên Âu với các nước Mercosur của Mỹ Latinh).
Trong mọi trường hợp, rõ ràng là các quy tắc thương mại đa phương hiện hành quá khắt khe đối với một thế giới bị phân hoá. Liên Âu nên liên lạc với các đối tác chính để phân biệt hành vi thực sự không thể chấp nhận được với hành vi đơn thuần là không mong muốn.
Về tài chính vĩ mô, kênh chính khác của sự tương thuộc về kinh tế quốc tế, xu hướng cho việc phi toàn cầu hóa đã bắt đầu cách đây một thời gian. Trong khi các thể chế quan trọng của hệ thống (Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới) vẫn mạnh mẽ, Trump có thể sử dụng quyền phủ quyết của Mỹ để thay đổi chính sách về một loạt các vấn đề, đặc biệt là giảm thiểu và thích ứng với khí hậu – chiếm 44% các khoản vay của Ngân hàng Thế giới vào năm ngoái.
Để duy trì mạng lưới an toàn tài chính quốc tế, châu Âu nên tập trung vào sự bổ sung giữa các thể chế khu vực. Nhưng để thúc đẩy hợp tác mang tính xây dựng, họ sẽ cần phải chấp nhận rằng vai trò của mình trong các tổ chức toàn cầu chính nên được tan loãng để phù hợp với sự trỗi dậy của Trung Quốc và các cường quốc trung bình khác nhau.
Ngoài các lĩnh vực chính sách chủ yềui này là các vấn đề hội nhập đằng sau biên giới như cạnh tranh, ngân hàng và quản trị thuế, nơi mà sự chấp nhận rộng rãi đối với các mạng lưới ngoài lãnh thổ và không chính thức có thể tạo ra kết quả mong muốn ngay cả khi không có các quy tắc cứng rắn. Hợp tác thuế dường như không có khả năng tồn tại trong một chính quyền Trump khác, ít nhất là đối với các công ty đa quốc gia; nhưng một số cuộc thảo luận và quy trình kỹ thuật vẫn có thể tiếp tục không tạo sự chú ý cho nhiều người. Một phương cách gia tăng tuần tự, chi tiết hơn có thể là giải pháp tốt nhất để duy trì tiến bộ đã đạt được cho đến nay.
Về tất cả những vấn đề này và hơn thế nữa, giới hoạch định chính sách sẽ phải thích nghi với một thế giới mà không có một cường quốc nào chịu trách nhiệm. Điều đó đòi hỏi phải xác định, đối với mỗi lĩnh vực, hình thức quản trị toàn cầu nào phù hợp nhất với một phạm vi đa dạng và phân hoá hơn không thể đảo ngược.
***
George Papaconstantinou, Cựu Bộ trưởng Tài chính Hy Lạp, người đã đàm phán gói cứu trợ đầu tiên của đất nước, là tác giả của Game Over – The Inside Story of the Greek Crisis và là đồng tác giả (với Jean Pisani-Ferry) của New World New Rules: Global Cooperation in a World of Geopolitical Rivalries (Nhà xuất bản Đại học Columbia, 2025).
Jean Pisani-Ferry, thành viên cấp cao tại tổ chức tư vấn Bruegel có trụ sở tại Brussels và là thành viên cao cấp không thường trú tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, là giáo sư tại Sciences Po và là đồng tác giả (với George Papaconstantinou) của New World New Rules: Global Cooperation in a World of Geopolitical Rivalries (Nhà xuất bản Đại học Columbia, 2025).
