Đỗ Kim Thêm
Bối cảnh
Thế giới đang đứng trước nguy cơ bất ổn nghiêm trọng về an ninh chiến lược khi Hiệp ước New START – thỏa thuận quốc tế được Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev ký kết năm 2010 nhằm giới hạn kho vũ khí hạt nhân của hai nước – sẽ chính thức hết hạn vào ngày 5 tháng 2 năm 2026.
Theo nội dung các điều khoản của hiệp ước, mỗi bên không được triển khai quá 700 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM), tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và oanh tạc cơ có khả năng mang vũ khí hạt nhân; tổng số đầu đạn hạt nhân không vượt quá 1.550. Ngoài ra, số bệ phóng của mỗi nước bị giới hạn ở mức 800, và hai bên được quyền tiến hành các cuộc thanh sát lẫn nhau hằng năm, dù cơ chế này đã không còn được thực thi trong những năm gần đây. Dưới thời Tổng thống Joe Biden, vào năm 2021, New START đã được gia hạn một lần duy nhất thêm 5 năm.
Về hình thức của hệp ước, nó tồn tại độc lập với Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT) – văn kiện có hiệu lực từ năm 1970 với sự tham gia của 191 quốc gia, bao gồm Mỹ, Nga và toàn bộ các nước thành viên NATO.
Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, chiến tranh tại Ukraine vẫn kéo dài, chế độ thần quyền Iran đứng trước nguy cơ lung lay, tham vọng thu tóm của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đối với Đài Loan và Tổng thống Mỹ Donald Trump liên quan đến Greenland, cùng với sự trỗi dậy của Trung Quốc như một cường quốc hạt nhân, thế giới đang chứng kiến hàng loạt thách thức an ninh mới chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Lần đầu tiên, nhân loại đang đứng trước viễn cảnh không còn bất kỳ khuôn khổ pháp lý ràng buộc nào nhằm hạn chế và giám sát các kho vũ khí hạt nhân, vốn là nền tảng của an ninh chiến lược toàn cầu.
Nhìn lại quá khứ, New START từng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì ổn định chiến lược và giảm thiểu nguy cơ xung đột hạt nhân. Trước thực trạng này, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã cảnh báo rằng đây là “thời điểm không thể tồi tệ hơn”, hàm ý nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân đang ở mức cao nhất trong nhiều thập niên trở lại đây.
Giới chính trị quốc tế vì thế ngày càng lo ngại về khả năng đạt được một thỏa thuận kiểm soát vũ khí mới trong tương lai gần. Trong trường hợp thất bại, thế giới sẽ phải đối mặt với những hệ quả nghiêm trọng nào, và liệu một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới giữa các cường quốc có trở nên quyết liệt hơn hay không, vẫn là những câu hỏi bỏ ngỏ.
Tuy nhiên, kể từ khi Nga phát động cuộc xâm lược Ukraine, Tổng thống Vladimir Putin đã nhiều lần công khai đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân, nhằm làm suy yếu sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế đối với Kyiv.
Song song, tiến trình hiện đại hóa quân đội và mở rộng kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đang đẩy nhanh, lại càng tạo thêm một biến số mới trong cán cân chiến lược toàn cầu.
Tổng thể, bất kể theo quan điểm chiến lược nào, triển vọng đạt được một thỏa thuận giải trừ hoặc kiểm soát vũ khí hạt nhân toàn diện nhằm góp phần bảo đảm hòa bình thế giới hiện vẫn còn hết sức xa vời.
Thỏa thuận mới
Khi đề cập đến triển vọng nối lại cơ chế kiểm soát vũ khí hạt nhân, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất duy trì nguyên trạng của thỏa thuận hiện nay thêm một năm, với điều kiện Mỹ có động thái tương ứng và quan hệ song phương được bình thường hóa. Ông Putin đặc biệt nhấn mạnh mong muốn cải thiện quan hệ với Washington, nhất là trong các lĩnh vực như hàng không dân dụng, thương mại và các hình thức hợp tác song phương khác. Về phía Nga, việc tiếp tục thỏa thuận kiểm soát vũ khí được xem như một điều kiện quan trọng nhằm thoát khỏi tình trạng bị cô lập trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, lập trường của Mỹ đối với khả năng tìm kiếm một phiên bản mới của thỏa thuận này hiện vẫn chưa rõ ràng. Trong giai đoạn đầu nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng đề cập đến mục tiêu “phi hạt nhân hóa”, song trong những tháng gần đây, ông đã phát đi những tín hiệu trái chiều về chính sách kiểm soát vũ khí.
Đối với đề xuất duy trì hiện trạng của ông Putin, Tổng thống Trump cho rằng đây là một ý tưởng có vẻ hợp lý. Tuy vậy, ngay sau đó, các thông tin được phổ biến cho thấy lả Mỹ đang cân nhắc khả năng nối lại hoạt động thử nghiệm vũ khí hạt nhân, điều làm dấy lên nhiều hoài nghi về cam kết lâu dài của Washington đối với kiểm soát vũ khí.
Gần đây nhất, ông Trump bày tỏ lo ngại rằng nếu không có một thỏa thuận kế tiếp khi New START hết hạn, tình hình an ninh toàn cầu sẽ trở nên nguy hiểm hơn. Theo ông, việc đàm phán một thỏa thuận mới vẫn là lựa chọn tốt hơn. Tuy nhiên, cho đến nay, hầu như chưa có khung thời gian cụ thể hay những điều kiện rõ ràng nào cho tiến trình đàm phán như vậy được công bố.
Đe dọa mới
Phần lớn các chuyên gia cho rằng những nỗ lực giải trừ quân bị quy mô lớn đã trở thành chuyện của quá khứ. Ngày nay, dù Chiến tranh Lạnh đã kết thúc, nguy cơ hạt nhân lại được đánh giá là nghiêm trọng hơn so với bất kỳ thời điểm nào kể từ đó. Khi New START hết hạn, thế giới sẽ rơi vào tình trạng không có bất kỳ hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân song phương nào giữa hai cường quốc hạt nhân lớn nhất.
Trong bối cảnh này, nhiều nhà quan sát nhận định rằng nhân loại đang bước vào một “thời đại vũ khí hạt nhân” mới. Việc gia hạn tạm thời hiện trạng của New START sau ngày 5 tháng 2 được xem là khả thi hơn so với nỗ lực xây dựng một thỏa thuận hoàn toàn mới – vốn bị đánh giá là cực kỳ khó đạt được. Tuy nhiên, vẫn còn hàng loạt câu hỏi chưa có lời giải thỏa đáng: nếu thiếu vắng cơ chế thanh sát song phương vốn đã không hoàn hảo, thì lợi ích thực chất của việc gia hạn là gì, và liệu sau một năm, bối cảnh an ninh chiến lược có thể được cải thiện hay không.
Quan trọng hơn, đã đến lúc cần đặt lại vấn đề liệu một thỏa thuận chỉ giới hạn giữa Mỹ và Nga có còn đủ để bảo đảm an ninh chung toàn cầu hay không, trong khi Trung Quốc – đối tác chiến lược của Nga – đang nhanh chóng mở rộng và hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân của mình, đồng thời từ chối tham gia các đề xuất về một thỏa thuận kiểm soát vũ khí đa phương do Mỹ khởi xướng.
Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) cũng liên tục cảnh báo về mức độ nguy hiểm của một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới. Theo các báo cáo thường niên của SIPRI, số lượng vũ khí hạt nhân trên toàn cầu – vốn đã giảm đều trong nhiều thập kỷ – hiện có dấu hiệu sớm tăng trở lại lần đầu tiên.
Các chuyên gia cho biết Mỹ và Nga hiện sở hữu khoảng 90% tổng số vũ khí hạt nhân trên thế giới, do cả hai quốc gia đều đang triển khai các chương trình hiện đại hóa sâu rộng. Đồng thời, hầu hết các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân khác như Anh, Pháp, Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan, Triều Tiên và Israel cũng tiếp tục nâng cấp năng lực hạt nhân của mình. Đáng chú ý, theo SIPRI, kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đang phát triển với tốc độ nhanh nhất hiện nay.
Châu Âu trong bối cảnh mới
Đối với châu Âu, sự chấm dứt của Hiệp ước New START đồng nghĩa với việc một kỷ nguyên bất ổn mới đang mở ra, khi các mối đe dọa liên quan đến vũ khí hạt nhân ngày càng gia tăng. Quan trọng hơn, những bảo đảm về an ninh chiến lược – vốn dựa phần lớn vào các cơ chế kiểm soát vũ khí giữa Mỹ và Nga, cũng như vào năng lực răn đe hạt nhân của Pháp và Anh – không còn mang lại mức độ ổn định như trước.
Trước thực tế đó, câu hỏi đặt ra là châu Âu cần phải làm gì. Điều cốt lõi là châu Âu không nên tiếp tục bị cuốn vào vòng xoáy leo thang của việc phát triển và hiện đại hóa vũ khí hạt nhân. Thay vào đó, châu Âu cần tăng cường nỗ lực ngoại giao, chủ động thúc đẩy các sáng kiến kiểm soát vũ khí và xây dựng lòng tin, qua đó tìm kiếm những khởi đầu mới cho an ninh tập thể. Điều này đòi hỏi châu Âu phải thể hiện vai trò độc lập và trách nhiệm lớn hơn trong cấu trúc an ninh toàn cầu.
Kết luận
Sự chấm dứt của Hiệp ước New START không chỉ đánh dấu hồi kết của một thỏa thuận song phương, mà còn phản ánh sự suy yếu nghiêm trọng của trật tự kiểm soát vũ khí hạt nhân toàn cầu đã được xây dựng và duy trì trong nhiều thập niên. Trong bối cảnh các cường quốc tiếp tục hiện đại hóa kho vũ khí, trong khi lòng tin chiến lược ngày càng bị xói mòn, nguy cơ bùng phát một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.
Đối với cộng đồng quốc tế, thách thức đặt ra không chỉ là thích ứng với một môi trường an ninh ngày càng bất ổn, mà còn là tìm cách ngăn chặn sự leo thang hạt nhân vượt khỏi tầm kiểm soát. Điều này đòi hỏi những nỗ lực ngoại giao bền bỉ, các cơ chế xây dựng lòng tin mới, cùng một cam kết chính trị mạnh mẽ nhằm khôi phục và duy trì đối thoại về kiểm soát vũ khí.
Dù triển vọng đạt được một thỏa thuận toàn diện trong ngắn hạn là hết sức hạn chế, việc duy trì đối thoại và tránh để kéo dài một khoảng trống pháp lý vẫn được xem là lựa chọn ít rủi ro nhất. Tuy nhiên, trong bối cảnh địa chính trị hiện nay, viễn cảnh này đang ngày càng trở nên mong manh, khiến tương lai của an ninh hạt nhân toàn cầu bao trùm bởi một màu sắc đầy bi quan và không thể khác hơn.
