Đỗ Kim Thêm
Bối cảnh
Thế giới đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng về an ninh chiến lược khi Hiệp ước New START – thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân cuối cùng còn lại giữa Mỹ và Nga – sẽ hết hạn vào ngày 5 tháng 2 năm 2026. Hiệp ước New START là thỏa thuận quốc tế cuối cùng còn lại giữa Mỹ và Nga nhằm giới hạn số lượng vũ khí hạt nhân chiến lược.
Lần đầu tiên kể từ sau Chiến tranh Lạnh, nguy cơ không còn bất kỳ khuôn khổ pháp lý nào nhằm hạn chế và giám sát kho vũ khí hạt nhân của các cường quốc đang trở nên hiện hữu.
Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị cực kỳ biến động, chiến tranh tại Ukraine còn kéo dài, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã nhiều lần công khai đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân nhằm làm suy yếu sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế dành cho Ukraine. Chế độ thần quyền Iran lung lay, tham vọng thu tóm Đài Loan của Tập Cân Bình và Greenland của Donald Trump tạo nên các hoang mang chung và nhất làTrung Quốc cũng đang đẩy mạnh trang bị vũ khí hạt nhân trong tiến trình hiện đại hóa quân sự, tạo nên các yếu tố mới đầy bất ổn trong cán cân chiến lược toàn cầu.
Nhìn chung, có nhiều vấn đề được đặt ra cùng lúc còn gây nhiều nguy hiểm hơn nữa, đó là liệu một thỏa thuận mới có thể được ký kết không, thế giới sẽ phải đối phó với những hệ quả gì nếu kỷ nguyên kiểm soát vũ khí chính thức khép lại và một một cuộc chạy đua mới có xuất hiện không
Trong quá khứ, thỏa thuận New START đã góp phần mang lại sự ổn định và an ninh chiến lược. Tuy nhiên, bối cảnh đã thay đổi, dù theo quan điểm chiến lược nào, đạt được mục tiêu giải trừ vũ khí hạt nhân nhằm đóng góp cho nền hòa bình thế giới dường như vẫn còn rất xa vời.
Khả năng đạt được một thỏa thuận mới
Khi đề cập đến triển vọng nối lại cơ chế kiểm soát vũ khí hạt nhân, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất ý kiến nên duy trì hiện trạng của thỏa thuận thêm một năm, với điều kiện Mỹ phải có động thái tương tự và quan hệ song phương cần được bình thường hóa. Ông Putin đặc biệt quan tâm đến việc cải thiện quan hệ với Mỹ, nhất là trong các lĩnh vực như giao thông hàng không dân dụng, thương mại và các hình thức hợp tác khác. Nga mong muốn thoát khỏi tình trạng bị cô lập và xem việc tiếp tục thỏa thuận như một điều kiện để thúc đẩy hợp tác song phương.
Tuy nhiên, việc liệu chính phủ Mỹ có tìm kiếm một phiên bản mới của thỏa thuận này hay không vẫn chưa rõ ràng. Vào đầu nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng đề cập đến mục tiêu “phi hạt nhân hóa”, nhưng trong những tháng gần đây, ông đã phát đi những tín hiệu trái chiều.
Đối với đề xuất của ông Putin về việc duy trì hiện trạng, Tổng thống Trump cho rằng đây có vẻ là một ý tưởng hợp lý. Tuy nhiên, sau đó, các thông tin cho thấy Mỹ đang cân nhắc khả năng tiến hành thử nghiệm vũ khí hạt nhân trở lại.
Gần đây nhất, ông Trump bày tỏ lo ngại rằng nếu không có một thỏa thuận nào kế tiếp khi New START hết hạn, thì tình hình sẽ trở nên nguy hiểm hơn. Theo ông, việc đàm phán một thỏa thuận mới là lựa chọn tốt hơn. Tuy vậy, ở thời điểm hiện tại, hầu như chưa có khung thời gian hay điều kiện cụ thể nào cho tiến trình đàm phán này được đưa ra.
Trung Quốc – một cường quốc hạt nhân đang nổi lên
Giới quan sát cho rằng việc gia hạn hiện trạng của thỏa thuận sau ngày 5 tháng 2 có tính khả thi cao hơn so với nỗ lực xây dựng một thỏa thuận hoàn toàn mới, vốn được xem là rất khó đạt được. Trước mắt, vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải thỏa đáng: nếu không có cơ chế kiểm tra, lợi ích của việc gia hạn là gì, và liệu sau một năm, tình hình có thể trở nên tích cực hơn hay không.
Quan trọng hơn, cần đặt vấn đề là liệu một thỏa thuận chỉ giữa Mỹ và Nga có còn đủ bảo đảm an ninh hay không, trong bối cảnh Trung Quốc – quốc gia được xem là đối tác chiến lược của Nga – đang nhanh chóng mở rộng và hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân của mình, trong khi Bắc Kinh đã từ chối đề xuất của ông Trump về một thỏa thuận kiểm soát vũ khí chung.
Mối đe dọa mới
Hầu hết các chuyên gia tin rằng các nỗ lực giải trừ quân bị đã là chuyện thuộc về quá khứ, và ngày nay, nguy cơ leo thang hạt nhân nghiêm trọng bất kỳ thời điểm nào kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc. Khi New START hết hạn, nghĩa là, sẽ không có hiệp ước kiểm soát vũ khí nào trong thời gian tới, đương nhiên chúng ta sống trong một „thời đại vũ khí hạt nhân“
Viện nghiên cứu hòa bình SIPRI cũng cảnh báo về tình trạng nguy hiểm trong cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới. Theo báo hàng năm của Viện SIPRI, số lượng vũ khí hạt nhân trên toàn thế giới, vốn đã giảm trong nhiều thập kỷ, hiện nay lần đầu tiên sớm tăng trở lại,
Theo các chuyên gia, Mỹ và Nga sở hữu khoảng 90% tổng số vũ khí hạt nhân vì cả hai nước đều đã thực hiện các chương trình hiện đại hóa sâu rộng. Hầu hết tất cả các quốc gia có vũ khí hạt nhân khác – Anh, Pháp, Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan, Bắc Triều Tiên và Israel – cũng tiếp tục các chương trình hiện đại hóa vũ khí hạt nhân. Theo SIPRI, kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đang phát triển nhanh nhất.
Châu Âu trong bối cảnh mới
Đối với châu Âu, sự kết thúc của New START có nghĩa là thế giới quay trở lại với kỷ nguyên đầy bất ổn và các mối đe dọa về vũ khí hạt nhân gia tăng, trong đó các đảm bảo về tình trạng an ninh không còn nữa.
Châu Âu phải làm gì? Điểm chính yếu là châu Âu không nên tham gia vào vòng xoáy leo thang của việc phát triên vũ khí hạt nhân; ngược lại, phải tăng cường nỗ lực ngoại giao, đóng vai trò thúc đẩy các sáng kiến kiểm soát vũ khí và nhất là phải bắt đầu những khởi đầu mới.
Kết luận
Sự chấm dứt của Hiệp ước New START không đơn thuần là dấu mốc kết thúc của một thỏa thuận song phương, mà còn phản ánh sự suy yếu tê hại của trật tự kiểm soát vũ khí hạt nhân toàn cầu được xây dựng trong nhiều thập niên. Trong bối cảnh các cường quốc tiếp tục hiện đại hóa kho vũ khí và niềm tin về chiến lược ngày càng xói mòn, nguy cơ của một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.
Đối với cộng đồng quốc tế, thách thức đặt ra không chỉ là thích ứng với một môi trường an ninh bất ổn hơn, mà còn là tìm cách ngăn chặn sự leo thang hạt nhân. Điều này đòi hỏi các nỗ lực ngoại giao bền bỉ, các cơ chế xây dựng lòng tin mới và một cam kết chính trị mạnh mẽ nhằm khôi phục đối thoại về kiểm soát vũ khí.
Dù triển vọng đạt được một thỏa thuận toàn diện trong ngắn hạn là hạn chế, việc duy trì đối thoại và tránh khoảng trống pháp lý hoàn toàn vẫn là lựa chọn ít rủi ro nhất trong một thế giới đang ngày càng bất ổn hơn.
KIM THEM DO 