Joseph E. Stiglitz
Đỗ Kim Thêm dịch
FREDERIC J. BROWN/AFP via Getty Images
Không thể biết được là nền kinh tế Hoa Kỳ sẽ phải đối mặt với cú sốc nào trong bốn năm tới. Nhưng, xét đến các mục tiêu đã nêu và các đề xuất chính sách thiếu cân nhắc của Donald Trump, không còn nghi ngờ gì nữa rằng nền kinh tế năm 2028 sẽ mạnh hơn nhiều, bình đẳng hơn và kiên cường hơn nếu Kamala Harris giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống vào tháng 11.
Cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ vào tháng 11 rất quan trọng vì nhiều lý do. Vấn đề không chỉ là sự tồn tại của nền dân chủ Hoa Kỳ mà còn là sự quản lý lành mạnh của nền kinh tế, với những tác động sâu rộng đến các no8i khác của thế giới.
Cử tri Hoa Kỳ đối mặt với sự lựa chọn không chỉ giữa các chính sách khác nhau, mà còn giữa các mục tiêu chính sách khác nhau. Trong khi Phó Tổng thống Kamala Harris, ứng cử viên của đảng Dân chủ, vẫn chưa trình bày chi tiết đầy đủ về chương trình nghị sự kinh tế của mình, bà có thể sẽ duy trì các nguyên tắc cốt lõi trong chương trình của Tổng thống Joe Biden, mà trong đó bao gồm các chính sách mạnh mẽ nhằm duy trì cạnh tranh, bảo vệ môi trường (bao gồm cả việc giảm lượng khí phát thải với hiệu ứng nhà kính), giảm chi phí sinh hoạt, duy trì tăng trưởng, tăng cường chủ quyền và khả năng phục hồi kinh tế quốc gia, và giảm bất bình đẳng.
Ngược lại, đối thủ của bà, cựu Tổng thống Donald Trump, không quan tâm đến việc tạo ra một nền kinh tế công bằng, mạnh mẽ và bền vững hơn. Thay vào đó, liên danh của đảng Cộng hòa đang cung cấp một tấm chi phiếu trắng cho các doanh nghiệp than và dầu mỏ và làm thân với các tỷ phú như Elon Musk và Peter Thiel. Đây là một công thức khiến cho nền kinh tế Hoa Kỳ suy yếu hơn, kém cạnh tranh hơn và kém bình đẳng hơn.
Hơn nữa, trong khi quản lý kinh tế lành mạnh đòi hỏi phải đặt ra các mục tiêu và phác hoạ các chính sách để nhằm đạt được chúng, thì khả năng ứng phó với các cú sốc và nắm bắt các cơ hội mới cũng không kém phần quan trọng. Chúng ta đã có cảm nhận về cách mà mỗi ứng cử viên sẽ thể hiện về mặt này. Trump đã thất bại thảm hại trong việc ứng phó với đại dịch COVID-19 trong chính quyền trước của mình, khiến hơn một triệu người tử vong. Vào thời điểm khi Hoa Kỳ vô cùng cần sự lãnh đạo, ông đã gợi ý rằng mọi người nên tiêm thuốc tẩy.
Việc ứng phó với các sự biến cố chưa từng có đòi hỏi phải đưa ra những phán đoán khó khăn dựa trên khoa học tốt nhất. Ở Harris, Hoa Kỳ có một người sẽ chu đáo và thực tế trong việc cân nhắc các đánh đổi và đưa ra các giải pháp cân bằng. Nơi ông Trump, chúng ta có một kẻ tự bốc đồng, thích sự hỗn loạn và từ chối chuyên môn khoa học.
Hãy xem xét phản ứng của ông trước thách thức do Trung Quốc đặt ra: đề xuất áp dụng mức thuế quan chung là 60% trở lên. Như bất kỳ nhà kinh tế học nghiêm túc nào cũng có thể nói với ông là điều này sẽ làm tăng giá – không chỉ đối với hàng hóa nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc mà còn đối với vô số hàng hóa khác có chứa đầu vào của Trung Quốc. Do đó, người Mỹ có thu nhập thấp và trung bình sẽ phải gánh chịu phần lớn chi phí. Khi lạm phát tăng và Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ buộc phải tăng lãi suất, nền kinh tế sẽ bị ảnh hưởng bởi cú đánh ba lần là tăng trưởng chậm lại, lạm phát tăng và tỷ lệ thất nghiệp cao hơn.
Làm cho vấn đề trở nên tồi tệ hơn, Trump đã áp dụng lập trường cực đoan là đe dọa sự độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ (điều này không có gì đáng ngạc nhiên, khi xét đến những nỗ lực tận tụy của ông nhằm phá hoại sự độc lập của ngành tư pháp và công vụ). Do đó, một nhiệm kỳ tổng thống khác của Trump sẽ tạo ra nguồn bất ổn dai dẳng về kinh tế, làm giảm đầu tư và tăng trưởng, và gần như chắc chắn sẽ làm tăng các kỳ vọng về lạm phát.
Các chính sách thuế do Trump đề xuất cũng đầy rủi ro. Hãy nhớ lại đợt cắt giảm thuế năm 2017 cho các tập đoàn và tỷ phú, mà nó vốn không kích thích thêm cho đầu tư và chỉ khuyến khích việc mua lại cổ phiếu. Mặc dù đảng Cộng hòa chưa bao giờ thấy chính sách cắt giảm thuế nào dành cho người giàu mà họ không thích, nhưng ít nhất một số ít cũng nhận ra rằng chính sách này sẽ làm tăng thâm hụt ngân sách, và do đó đã thêm một điều khoản chấm dứt hiệu lực, có hiệu lực bắt đầu từ năm 2025. Nhưng Trump, phớt lờ bằng chứng cho thấy chính sách cắt giảm thuế „lan tỏa“ không hiệu quả và không tự trả được chi phí, muốn gia hạn và sau đó cắt giảm sâu hơn nữa mức cắt giảm năm 2017 mà nó theo những cách sẽ làm tăng thêm hàng nghìn tỷ đô la vào nợ quốc gia.
Trong khi những kẻ mị dân như Trump không quan tâm đến việc các thâm hụt, các nhà đầu tư ở Hoa Kỳ và nước ngoài nên lo lắng. Thâm hụt tăng vọt từ chi tiêu không tăng năng suất sẽ làm tăng thêm các kỳ vọng về lạm phát, làm suy yếu hiệu suất kinh tế và làm trầm trọng thêm bất bình đẳng.
Tương tự như vậy, việc bãi bỏ Đạo luật Giảm lạm phát của chính quyền Biden không chỉ gây hại cho môi trường và khả năng cạnh tranh của Hoa Kỳ trong các lĩnh vực quan trọng đối với tương lai của đất nước; mà nó còn xóa bỏ các điều khoản đã làm giảm chi phí về dược phẩm, do đó mà nó làm tăng chi phí sinh hoạt.
Trump (và các thẩm phán theo định hướng về kinh doanh mà ông bổ nhiệm) cũng muốn đảo ngược các chính sách cạnh tranh mạnh mẽ của chính quyền Biden – Harris, điều này – lại một lần nữa – sẽ làm tăng tình trạng bất bình đẳng và làm suy yếu thành quả kinh tế bằng cách bảo vệ quyền lực thị trường và kìm hãm sự đổi mới. Và ông sẽ hủy bỏ các sáng kiến nhằm gia tăng khả năng việc tiếp cận giáo dục đại học thông qua các khoản vay sinh viên dựa trên thu nhập được thiết kế tốt hơn, cuối cùng làm giảm đầu tư vào lĩnh vực mà Hoa Kỳ cần nhất để đáp ứng những thách thức của nền kinh tế đổi mới của thế kỷ 21.
Điều này đưa chúng ta đến những đặc điểm trong chương trình nghị sự của Trump mà nó gây lo ngại nhất cho thành công kinh tế trong dài hạn của Hoa Kỳ. Đầu tiên, một chính quyền Trump khác sẽ cắt giảm tài trợ cho khoa học và công nghệ cơ bản, nguồn gốc của lợi thế cạnh tranh của Hoa Kỳ và mức sống ngày càng tăng trong 200 năm qua. (Không cần phải nói rằng sức mạnh kinh tế của đất nước không nằm ở sòng bạc, sân golf hay khách sạn xa hoa.)
Trong nhiệm kỳ trước, Trump đã đề xuất cắt giảm lớn cho khoa học và công nghệ hầu như hàng năm, nhưng những đảng viên Cộng hòa không cực đoan trong quốc hội đã chặn những khoản cắt giảm ngân sách này. Tuy nhiên, lần này sẽ khác, vì Đảng Cộng hòa đã trở thành phe tôn sùng cá nhân Trump. Tệ hơn nữa, đảng này đã tuyên bố thánh chiến chống lại các trường đại học Hoa Kỳ, bao gồm cả các định chế hàng đầu thúc đẩy các biên giới của tri thức, thu hút những nhân tài giỏi nhất từ khắp nơi trên thế giới và duy trì lợi thế cạnh tranh của đất nước.
Tệ hơn nữa, Trump còn cam kết phá hoại tinh thần thương tôn pháp luật, cả trong nước và quốc tế. Thành tích lâu dài của Trump về việc từ chối trả tiền cho các nhà cung cấp và nhà thầu nói lên tính cách của ông ta: ông ta là một kẻ bắt nạt sẽ sử dụng bất kỳ quyền lực nào mà ông ta có để cướp bất kỳ ai mà ông ta có thể. Nhưng nó trở thành một vấn đề lớn hơn khi ông ta công khai ủng hộ những kẻ nổi loạn đầy bạo lực. Tinh thần thượng tôn pháp luật không chỉ là thứ mà chúng ta nên trân trọng: nó rất quan trọng đối với một nền kinh tế và dân chủ hoạt động hữu hiệu.
Khi bước vào mùa thu năm 2024, không thể biết nền kinh tế sẽ phải đối mặt với những cú sốc nào trong bốn năm tới. Nhưng điều này rất rõ ràng: nền kinh tế năm 2028 sẽ mạnh hơn nhiều, bình đẳng hơn và kiên cường hơn nếu Harris được bầu.
***
Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế, Giáo sư Đại học Columbia, Cựu Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới (1997-2000), Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ. Gần đây nhất, ông là tác giả của cuốn sách The Road to Freedom: Economics and the Good Society (do NXB W. W. Norton & Company, Allen Lane ấn hành năm 2024).
KIM THEM DO 