Joseph S. Nye, Jr.
Đỗ Kim Thêm dịch
Nguồn ảnh: Carol Yepes/Getty Images
Trong trường hợp không có lối viết tốc ký thay thế, các nhà chính trị và nhà báo rất có thể sẽ tiếp tục sử dụng „phía Nam bán cầu“ trong tương lai gần. Tuy nhiên, bất cứ ai quan tâm đến một sự mô tả chính xác hơn về thế giới nên cảnh giác với một thuật ngữ gây hiểu lầm và ngày càng nặng nề như vậy.
Hiện nay, thuật ngữ „phía Nam bán cầu“ được sử dụng thường xuyên. Ví dụ, một số nhà bình luận cảnh báo rằng cuộc xâm chiếm của Israel vào Dải Gaza đang „mất đi sự ủng hộ phía Nam bán cầu“ và chúng ta thường nghe nói rằng „phía Nam bán cầu“ muốn có một cuộc ngừng bắn ở Ukraine. Nhưng mọi người nói gì khi sử dụng thuật ngữ này?
Về mặt địa lý, thuật ngữ này đề cập đến 32 quốc gia nằm bên dưới đường xích đạo (ở phía nam bán cầu), trái ngược với 54 quốc gia nằm hoàn toàn ở phía bắc bán cầu. Tuy nhiên, thuật ngữ thường được sử dụng một cách sai lệch như là một lối ghi nhanh cho đa số của toàn cầu, mặc dù hầu hết dân số toàn cầu nằm trên đường xích đạo (cũng như hầu hết các vùng đất của thế giới). Ví dụ, chúng ta thường nghe nói rằng Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất thế giới và Trung Quốc, quốc gia đông dân thứ hai, đang cạnh tranh để việc lãnh đạo của phía Nam bán cầu, cả hai đã tổ chức gần đây các hội nghị ngoại giao cho mục đích đó. Tuy nhiên, cả hai đều ở phía bắc bán cầu.
Sau đó, thuật ngữ này là một khẩu hiệu chính trị nhiều hơn là một sự mô tả chính xác về thế giới. Theo nghĩa này, nó dường như đã đạt được lực kéo như một uyển ngữ để thay thế cho các thuật ngữ ít được chấp nhận hơn. Trong Chiến tranh Lạnh, các quốc gia không liên kết với Mỹ hoặc Liên Xô được cho là thuộc về „Thế giới thứ ba“. Các quốc gia phi liên kết đã tổ chức hội nghị riêng của họ tại Bandung, Indonesia, vào năm 1955, và vẫn còn có 120 quốc gia tạo thành một phong trào không liên kết suy yếu ngày nay.
Tuy nhiên, với sự sụp đổ của Liên Xô vào năm 1991, ý tưởng về một Thế giới Thứ ba không liên kết không còn nhiều ý nghĩa. Trong một thời gian, nó trở nên phổ biến để đề cập đến „các nước kém phát triển“. Nhưng thuật ngữ đó có một ý miệt thị, vì vậy mọi người sớm bắt đầu đề cập đến „các nước đang phát triển“.
Mặc dù thuật ngữ đó có những vấn đề riêng, không phải tất cả các nước thu nhập thấp đều đang phát triển, sau cùng, nó tỏ ra hữu ích trong bối cảnh ngoại giao của Liên Hiệp Quốc. Hiện nay, nhóm G77 bao gồm 135 quốc gia và tồn tại để thúc đẩy các lợi ích kinh tế tập thể của họ. Tuy nhiên, bên ngoài bối cảnh Liên Hiệp Quốc, có quá nhiều sự khác biệt giữa các thành viên để cho tổ chức phục vụ một vai trò có ý nghĩa.
Một thuật ngữ thời thượng khác đã trở nên thịnh hành là „các thị trường mới trỗi dậy“, nó đề cập đến các quốc gia như Ấn Độ, Mexico, Nga, Pakistan, Ả Rập Saudi, Trung Quốc, Brazil và một số ít các quốc gia khác. Năm 2001, Jim O` Neill, khi đó là giám đốc điều hành tại Goldman Sachs, đã đặt ra từ viết tắt BRIC trong một bài báo để xác định Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc là những nền kinh tế mới trỗi dậy có tiềm năng tăng trưởng cao. Mặc dù ông đã đưa ra phân tích về đầu tư, một số nhà lãnh đạo chính trị, bao gồm cả Tổng thống Nga Vladimir Putin, đã nắm nhóm này như một nền tảng ngoại giao có tiềm năng để chống lại ảnh hưởng của Mỹ trong toàn cầu.
Sau một loạt các cuộc họp, hội nghị thượng đỉnh của nhóm BRIC đầu tiên đã được tổ chức tại Yekaterinburg, Nga, vào năm 2009. Với sự bổ sung của Nam Phi vào năm sau, nhóm đã trở thành khối BRICS. Sau đó, tại hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 15 vào tháng 8 vừa qua, Tổng thống Nam Phi Cyrill Ramaphosa tuyên bố rằng sáu quốc gia thị trường mới trỗi dậy (Argentina, Ai Cập, Ethiopia, Iran, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất) sẽ gia nhập khối vào ngày 1/1/2024.
Kể từ khi trở thành một cơ quan tổ chức hội nghị, khối BRICS thường được coi như là đại diện cho phía Nam bán cầu. Nhưng, một lần nữa, Brazil và Nam Phi (và hiện nay là Argentina) là những thành viên duy nhất từ phiá Nam bán cầu, và thậm chí là một sự thay thế chính trị cho Thế giới Thứ ba, khối BRICS khá hạn chế về mặt khái niệm và tổ chức. Trong khi một vài thành viên của khối là chế độ dân chủ, hầu hết là các chuyên chế, và nhiều thành viên đang diễn ra xung đột với nhau.
Ví dụ, Ấn Độ và Trung Quốc đã chiến đấu trong một cuộc tranh chấp về biên giới ở dãy Hy Mã Lạp Sơn; Ethiopia và Ai Cập có tranh chấp về nước ở sông Nile; và Saudi Arabia và Iran là những đối thủ cạnh tranh về ảnh hưởng chiến lược ở Vịnh Ba Tư. Hơn nữa, sự tham gia của Nga tạo ra một sự nhạo báng đối với bất kỳ tuyên bố nào của họ là đại diện cho phía Nam bán cầu.
Giá trị chính của thuật ngữ này là ngoại giao. Mặc dù Trung Quốc là một quốc gia có thu nhập trung bình ở phía Bắc bán cầu, họ đang cạnh tranh với Mỹ trong việc gây ảnh hưởng trong toàn cầu, nhưng nước này thích mô tả mình là một quốc gia đang phát triển đóng vai trò lãnh đạo quan trọng cho phía Nam bán cầu. Tuy nhiên, trong các cuộc thảo luật với các học giả Trung Quốc trong một chuyến đi gần đây đến Bắc Kinh, tôi đã tìm thấy sự khác biệt giữa họ. Một số người coi thuật ngữ này là một công cụ chính trị hữu ích; những người khác cho rằng thuật ngữ chính xác hơn sẽ phân chia thế giới thành các quốc gia có thu nhập cao, trung bình và thấp. Nhưng ngay cả khi đó, không phải tất cả các quốc gia thu nhập thấp đều có các lợi ích hoặc ưu tiên giống nhau. Ví dụ, Somalia và Honduras có những vấn đề rất dị biệt.
Đối với các nhà báo và nhà chính trị, thuật ngữ thu nhập cao, trung bình, thu nhập thấp không dễ dàng lọt vào giọng điệu hoặc phù hợp với các tựa đề. Vì muốn có một lối tốc ký thay thế, họ sẽ tiếp tục dựa vào „phía Nam bán cầu“. Nhưng bất cứ ai quan tâm đến một mô tả chính xác hơn về thế giới, nên cảnh giác với một thuật ngữ gây hiểu lầm như vậy.
***
Joseph S. Nye, Jr., Giáo sư Đại học Harvard và là Cựu Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ. Ông là tác giả cuốn sách mới nhất Do Morals Matter? Presidents and Foreign Policy from FDR to Trump, do Nhà xuất bản Đại học Oxford ấn hành năm 2020.
