Joseph S. Nye
Đỗ Kim Thêm dịch
Liên minh Nhật-Mỹ vẫn được yêu chuộng ở cả hai quốc gia và họ cần nhau hơn bao giờ hết. Khi kết hợp nhau, họ có thể cân bằng quyền lực của Trung Quốc và hợp tác với Trung Quốc trong các lĩnh vực như biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học và đại dịch, cũng như làm việc hướng tới một trật tự kinh tế quốc tế tôn trọng pháp luật.
Cách Joe Biden đối phó với Trung Quốc như thế nào sẽ là một trong những vấn đề quyết định trong nhiệm kỳ tổng thống của ông. Biden thừa hưởng mối quan hệ Trung-Mỹ ở mức độ thấp nhất trong 50 năm. Một số người đổ lỗi cho Donald Trump, người tiền nhiệm. Nhưng Trump đáng trách vì đã đổ xăng vào lửa. Chính các nhà lãnh đạo của Trung Quốc đã thắp sáng và thổi bùng ngọn lửa.
Trong thập kỷ qua, các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã từ bỏ chính sách ôn hòa của Đặng Tiểu Bình là “Thao quang dưỡng hối” (Náu mình chờ thời). Họ trở nên quyết đoán hơn về nhiều mặt; xây dựng và quân sự hóa các đảo nhân tạo ở Biển Đông, xâm nhập vào vùng biển gần Nhật Bản và Đài Loan, tiến hành các cuộc xâm nhập vào Ấn Độ dọc theo biên giới Himalaya của các nước, và cưỡng ép Australia về mặt kinh tế khi nước này dám chỉ trích Trung Quốc.
Về mặt thương mại, Trung Quốc làm lũng đoạn sân chơi bằng cách trợ cấp cho các doanh nghiệp nhà nước và buộc các doanh nghiệp nước ngoài chuyển giao tài sản trí tuệ cho các đối tác Trung Quốc. Trump đáp trả một cách vụng về bằng thuế quan đối với các đồng minh cũng như đối với Trung Quốc, nhưng Trump đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của lưỡng đảng khi loại trừ các doanh nghiệp như Hoa Vi, khi kế hoạch xây dựng mạng 5G của Hoa Vi gây ra mối đe dọa an ninh.
Tuy nhiên, đồng thời, Hoa Kỳ và Trung Quốc vẫn phụ thuộc lẫn nhau, cả về mặt kinh tế và các vấn đề sinh thái xuyên qua mối quan hệ song phương. Mỹ không thể tách rời nền kinh tế của mình hoàn toàn ra khỏi Trung Quốc nếu không chịu những thiệt hại to lớn.
Trong Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Liên Xô hầu như không có sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế hay các lĩnh vực khác. Ngược lại, thương mại Mỹ-Trung lên tới khoảng 500 tỷ đô la hàng năm và hai bên tham gia vào các hoạt động trao đổi rộng rãi giữa các sinh viên và du khách. Quan trọng hơn nữa, Trung Quốc đã học cách kiểm soát sức mạnh của thị trường theo các cách độc tài mà Liên Xô chưa từng thông thạo. Ngoài ra, Trung Quốc là đối tác thương mại của nhiều quốc gia hơn là Mỹ.
Với quy mô dân số và tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của Trung Quốc, một số người bi quan tin rằng việc xác định hành vi của Trung Quốc là không thể. Nhưng điều này không đúng nếu người ta nghĩ về các điền kiện của liên minh. Sự giàu có của các nền dân chủ đã phát triển, khi được tổng hợp – Mỹ, Nhật Bản và châu Âu – nó vượt xa sự giàu có của Trung Quốc. Điều này củng cố tầm quan trọng của liên minh Nhật-Mỹ đối với sự ổn định và thịnh vượng của Đông Á và nền kinh tế thế giới.
Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, nhiều người ở cả hai phía coi liên minh là di tích của quá khứ; trên thực tế, nó rất quan trọng cho tương lai.
Chính quyền Hoa Kỳ từng hy vọng rằng Trung Quốc sẽ trở thành một “bên liên quan có trách nhiệm” trong trật tự quốc tế. Nhưng Chủ tịch Tập Cận Bình đã lãnh đạo đất nước theo hướng đối đầu nhiều hơn. Trong thế hệ trước đây, Hoa Kỳ ủng hộ việc Trung Quốc trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), nhưng có rất ít có sự hỗ tương; ngược lại, Trung Quốc thao túng sân chơi.
Các nhà phê bình ở Mỹ thường cáo buộc Tổng thống Bill Clinton và George W. Bush là ngây thơ khi suy nghĩ rằng một chính sách cam kết có thể làm hài lòng Trung Quốc. Nhưng lịch sử không đơn giản như vậy. Chính sách về Trung Quốc của Clinton đã đưa ra sự can dự, nhưng nó cũng bảo vệ sự đặt cược đó bằng cách tái khẳng định mối quan hệ an ninh với Nhật Bản như là chìa khóa để canh chừng sự trỗi dậy địa chính trị của Trung Quốc. Có ba cường quốc chính ở Đông Á và nếu Mỹ tiếp tục liên kết với Nhật Bản (hiện là nền kinh tế quốc gia lớn thứ ba thế giới), hai nước có thể định hình môi trường mà quyền lực của Trung Quốc phát triển.
Hơn nữa, nếu Trung Quốc cố đẩy Mỹ ra khỏi chuỗi đảo đầu tiên như một phần của chiến lược quân sự nhằm trục xuất Mỹ ra khỏi khu vực, thì Nhật Bản, nước đóng vai trò quan trọng nhất trong chuỗi đó, vẫn sẵn sàng đóng góp sự hỗ trợ hào phóng của nước chủ nhà cho 50.000 lính Mỹ đóng tại đó. Ngày nay, Kurt Campbell, người thực hiện chu đáo và có kỹ năng chính sách của Clinton, là điều phối viên chính về khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương trong Hội đồng An ninh Quốc gia của Biden.
Liên minh với Nhật Bản nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ ở Mỹ. Kể từ năm 2000, cựu Thứ trưởng Ngoại giao Richard Armitage và tôi đã đưa ra một loạt báo cáo cho lưỡng đảng về mối quan hệ chiến lược. Trong báo cáo thứ năm của chúng tôi được phát hành vào ngày 7 tháng 12 năm 2020 cho Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế phi đảng phái, chúng tôi lập luận rằng Nhật Bản, giống như nhiều nước châu Á khác, không muốn bị Trung Quốc khống chế. Nhật Bản hiện đang đóng vai trò hàng đầu trong liên minh: thiết lập chương trình nghị sự khu vực, ủng hộ các hiệp định thương mại tự do và hợp tác đa phương, đồng thời thực hiện các chiến lược mới để định hình cho trật tự khu vực.
Cựu Thủ tướng Shinzo Abe đã dẫn đầu việc giải thích lại Điều 9 của Hiến pháp thời hậu chiến của Nhật Bản, để tăng cường khả năng quốc phòng của đất nước theo Hiến chương Liên Hiệp Quốc. Và sau khi Trump rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), Abe đã duy trì hiệp ước thương mại khu vực trong cách là Hiệp định Toàn diện và Tiến bộ (CPA) cho TPP. Abe cũng lãnh đạo các cuộc tham vấn bốn bên với Ấn Độ và Australia liên quan đến sự ổn định ở Ấn Độ-Thái Bình Dương.
Điều may mắn là vai trò lãnh đạo khu vực này có thể sẽ tiếp tục dưới thời Thủ tướng Yoshihide Suga, người từng là Chánh văn phòng trong nội các của Abe và có khả năng sẽ tiếp tục các chính sách của Abe. Các lợi ích chung và các giá trị dân chủ được chia sẻ tiếp tục tạo thành nền tảng của liên minh với Mỹ, và các cuộc thăm dò dư luận ở Nhật Bản cho thấy niềm tin nơi Mỹ chưa bao giờ cao hơn. Không có gì ngạc nhiên khi một trong những cuộc điện đàm đầu tiên của Biden tới các nhà lãnh đạo nước ngoài sau khi ông nhậm chức là cho Suga, để đảm bảo với Suga về cam kết tiếp tục của Mỹ trong quan hệ đối tác chiến lược với Nhật Bản.
Liên minh Nhật-Mỹ vẫn còn được yêu chuộng ở cả hai quốc gia và họ cần nhau hơn bao giờ hết. Khi kết hợp nhau, họ có thể cân bằng quyền lực của Trung Quốc và hợp tác với Trung Quốc trong các lĩnh vực như biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học và đại dịch, cũng như làm việc hướng tới một trật tự kinh tế quốc tế tôn trọng luật pháp. Vì những lý do này, khi chính quyền Biden phát triển chiến lược của mình để đối phó với sự trỗi dậy liên tục của Trung Quốc, liên minh với Nhật Bản sẽ vẫn là ưu tiên hàng đầu
***
Joseph S. Nye, Jr, Giáo sư Đại học Harvard. Sách mới nhất của ông là Do Morals Matter? Presidents and Foreign Policy from FDR to Trump.
