Đỗ Kim Thêm
Giữa lúc thế giới đang đối mặt với mức phát khí thải cao đến kỷ lục và mục tiêu 1,5°C dần trở nên xa vời, Hội nghị Khí hậu COP30 tại Brazil trở thành tâm điểm chú ý của cộng đồng quốc tế. Từ ngày 10 đến ngày 21 tháng 11, đại diện của hơn 190 quốc gia sẽ đến thành phố Belém, thủ phủ bang Pará (Brazil), để tham dự Hội nghị COP30 và thảo luận về các vấn đề liên quan đến bảo vệ khí hậu. Dự kiến, ngoài các nguyên thủ quốc gia, thành viên chính phủ và bộ trưởng, hội nghị còn có sự tham gia của đại diện các tổ chức phi chính phủ, giới học thuật, doanh nghiệp, cùng hàng nghìn người dân quan tâm đến vấn đề môi trường.
Các tranh luận ban đầu
Một trong những điểm gây tranh cãi lớn nhất là việc Hoa Kỳ, quốc gia phát thải khí với hiệu ứng nhà kính đứng hàng đầu thế giới, sẽ không cử đại diện đến Belém. Ngay sau khi nhậm chức vào đầu năm nay, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố rằng bảo vệ khí hậu sẽ không còn nằm trong chương trình nghị sự của chính phủ và đã quyết định giảm bớt các biện pháp bảo vệ khí hậu trong nước. Đầu năm nay, Hoa Kỳ cũng đã thông báo rút khỏi Thỏa thuận Khí hậu Paris trước thời hạn một năm; vì vậy, việc rút lui sẽ chính thức có hiệu lực từ đầu tháng 1 năm 2026.
Một vấn đề khác cũng đã được thảo luận sôi nổi là địa điểm tổ chức hội nghị. Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva đã chọn Belém làm nơi diễn ra COP30 năm 2025, một quyết định mang ý nghĩa biểu tượng trong việc bảo vệ rừng nhiệt đới Amazon, nơi được xem là địa điểm then chốt trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, nhiều ý kiến chỉ trích cho rằng thành phố chưa có đủ cơ sở hạ tầng cần thiết để tổ chức một sự kiện quốc tế quy mô lớn như vậy. Ngoài ra, việc nhiều công trình xanh bị phá bỏ để phục vụ xây dựng hạ tầng cũng gây nhiều lo ngại. Chi phí di chuyển đến Belém và lưu trú đắt đỏ, đặc biệt đối với các đại diện xã hội dân sự đến từ các quốc gia kém phát triển hơn, cũng là điểm bị phản đối.
Vai trò của Brazil
Brazil đã nhiều lần thể hiện vai trò tích cực tại các hội nghị khí hậu đa phương. Tại Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Môi trường và Phát triển tổ chức ở Rio de Janeiro năm 1992, cộng đồng quốc tế đã đạt được một bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ khí hậu:
- Khái niệm phát triển bền vững được công nhận là nguyên tắc chỉ đạo toàn cầu.
- Chương trình Nghị sự 21 (Agenda 21) được thông qua, xác định các mục tiêu xã hội, kinh tế và môi trường.
- Đặc biệt, Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC), có hiệu lực ràng buộc theo luật pháp quốc tế, được ký kết – đặt nền tảng cho các hội nghị khí hậu toàn cầu sau này.
Nội dung của các hội nghị
Tại các Hội nghị Khí hậu Thế giới, các thành viên UNFCCC họp hằng năm để thảo luận và thực hiện các biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu. Hội nghị không chỉ tập trung vào việc thông qua các mục tiêu khí hậu cụ thể và đánh giá kết quả nỗ lực chung, mà còn bàn về vấn đề tài chính nhằm hỗ trợ các quốc gia trong công cuộc chuyển đổi xanh. Bên cạnh đó, hội nghị cũng hướng tới xây dựng chiến lược giúp các cộng đồng thích ứng với tác động của biến đổi khí hậu.
Các hội nghị khí hậu quốc tế đã được tổ chức hơn ba thập niên qua. Tại Rio năm 1992, 154 quốc gia đã đồng thuận ký Công ước UNFCCC, cam kết giữ mức phát thải khí với hiệu ứng nhà kính ở mức ngăn chặn “sự xáo trộn nguy hiểm do con người gây ra đối với hệ thống khí hậu”. Từ năm 1995, các mục tiêu cụ thể được tiếp tục đàm phán hằng năm. Đặc biệt, tại COP3 năm 1997, Nghị định thư Kyoto đã đặt ra mức trần phát thải với hiệu lực ràng buộc theo luật pháp quốc tế – một dấu mốc quan trọng trong lịch sử bảo vệ khí hậu toàn cầu.
Ngày 12 tháng 12 năm 2015, cộng đồng quốc tế đã thông qua Thỏa thuận Khí hậu Paris, văn kiện thay thế Nghị định thư Kyoto và vẫn còn hiệu lực cho đến nay. Thỏa thuận được 197 quốc gia và Liên minh châu Âu ký kết, trong đó 195 bên đã phê chuẩn, trở thành cam kết có tính ràng buộc pháp lý.
Các quốc gia ký kết cam kết hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 2°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, và nỗ lực giữ mức tăng không vượt quá 1,5°C. Đồng thời, các nước cũng cam kết giảm mạnh lượng phát thải CO₂ để đạt được mục tiêu này.
Theo các nghiên cứu khoa học, mục tiêu 1,5–2°C được xem là mốc giới hạn khả thi để tránh những hậu quả nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, chẳng hạn như hiện tượng thời tiết cực đoan vượt tầm kiểm soát. Hơn nữa, việc thống nhất một giá trị và khuôn khổ hành động toàn cầu được xem là bước tiến quan trọng trong việc phối hợp nỗ lực chung của nhân loại nhằm bảo vệ hành tinh.
Mục tiêu bảo vệ khí hậu
Thỏa thuận Khí hậu Paris quy định rằng, ngoài các nước công nghiệp phát triển, các quốc gia mới nổi và đang phát triển cũng phải đưa ra cam kết quốc gia về mức giảm khí thải. Mặc dù các nước ký kết không bị ràng buộc pháp lý trong việc buộc phải đạt được các mục tiêu này, họ vẫn có nghĩa vụ thực hiện các biện pháp phù hợp để tiến gần đến mục tiêu đã đề ra. Các đóng góp do quốc gia tự quyết định (Nationally Determined Contributions – NDCs) được rà soát 5 năm một lần, và có thể được thay thế bằng những biện pháp mới mạnh mẽ và chặt chẽ hơn.
Theo Báo cáo của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) công bố tháng 10/2024, tình hình toàn cầu hiện không thuận lợi cho việc đạt được các cam kết quốc gia về bảo vệ khí hậu. Báo cáo đánh giá các biện pháp mà các quốc gia đã và đang thực hiện nhằm giảm lượng khí thải phát ra với hiệu ứng nhà kính, đồng thời so sánh với các cam kết hiện có. Kết quả cho thấy, với các biện pháp đang được triển khai hiện nay, nhiệt độ toàn cầu có thể tăng tới 3,1°C trong thế kỷ này so với mức tiền công nghiệp. Ngay cả khi tính đến các cam kết bổ sung chưa được thực hiện, mức tăng nhiệt vẫn sẽ ở khoảng 2,6°C.
Theo UNEP, mức độ nóng lên như vậy sẽ gây hậu quả nghiêm trọng cho con người, hệ sinh thái và nền kinh tế, bao gồm:
- Nguy cơ sụp đổ các chỏm băng,
- Mực nước biển dâng không thể kiểm soát,
- Và gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Để giới hạn mức tăng nhiệt toàn cầu ở 1,5°C, các quốc gia trên thế giới phải giảm 42% lượng phát thải vào năm 2030 so với năm 2019; với mục tiêu 2°C, mức giảm cần đạt 28%.
Mục tiêu của Liên minh châu Âu và Đức
Trong khuôn khổ Liên minh châu Âu (EU), gần đây đã diễn ra nhiều tranh luận gay gắt về các mục tiêu bảo vệ khí hậu. Chỉ năm ngày trước thềm COP30, sau nhiều cuộc đàm phán khó khăn, EU đã đạt được thỏa thuận về mục tiêu khí hậu chung cho năm 2040. EU chịu áp lực lớn khi cần đưa ra NDC mới trước Hội nghị Thượng đỉnh Khí hậu tại Brazil, sau khi hai thời hạn chót (tháng Hai và tháng Chín) đã trôi qua mà các quốc gia thành viên vẫn chưa đạt được đồng thuận.
Theo thỏa thuận mới, lượng khí thải với hiệu ứng nhà kính của EU sẽ phải giảm 90% vào năm 2040 so với mức năm 1990. Tuy nhiên, từ năm 2031 trở đi, EU được phép mua tín chỉ khí hậu từ các nước thứ ba để bù đắp tối đa 5% lượng cắt giảm, đồng nghĩa với việc giảm thực tế trong nội khối là 85%. Ngoài ra, mục tiêu trung hạn là giảm 66,25–72,5% vào năm 2035 so với mức năm 1990. EU đặt mục tiêu giảm một nửa lượng phát thải vào năm 2030 so với năm 2005, tuy nhiên, khả năng đạt được mục tiêu này vẫn còn bỏ ngỏ.
Tại Đức, theo Cơ quan Môi trường Liên bang (UBA), lượng khí thải phát ra với hiệu ứng nhà kính năm 2024 đã giảm 3,4%, xuống còn 649 triệu tấn CO₂ tương đương so với năm 2023. Như vậy, Đức đã đạt được mục tiêu tự đặt ra cho năm vừa qua.
Các chủ đề chính của COP30
Nhìn lại hai năm gần đây:
- COP28 tổ chức tại Dubai (UAE) năm 2023 tập trung chủ yếu vào đánh giá tiến độ thực hiện Thỏa thuận Paris.
- COP29 năm 2024 tại Baku (Azerbaijan) đã đạt được thỏa thuận tăng cường tài chính cho bảo vệ khí hậu và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Theo đó, một mục tiêu tài trợ không ràng buộc pháp lý được đề ra, đến năm 2035, các nguồn công và tư sẽ huy động 1,3 nghìn tỷ đô la Mỹ mỗi năm cho các hoạt động khí hậu. Theo chiều hướng này, ít nhất là 300 tỷ đô la Mỹ sẽ được cung cấp dưới dạng viện trợ trực tiếp cho các quốc gia đang phát triển chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu.
Tại COP30, các đóng góp quốc gia tự quyết định (NDCs) sẽ được đánh giá lần thứ ba. Theo quy định đã được đề ra, mọi quốc gia ký kết phải thông báo mục tiêu khí hậu cho năm 2035, tuy nhiên, cho đến nay, nhiều nước vẫn chưa hoàn thành nghĩa vụ này.
Một chủ đề trung tâm khác của hội nghị là tài chính cho khí hậu quốc tế. Các quốc gia nghèo và chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu đã nhiều lần chỉ trích rằng các ngân khoản viện trợ hiện tại còn quá ít và thiếu tính ràng buộc pháp lý. Ngoài ra, vấn đề thích ứng với biến đổi khí hậu và phân bổ chi phí cho các biện pháp ứng phó cũng được đưa vào chương trình nghị sự.
Dự kiến, các cuộc tranh luận gay gắt sẽ xoay quanh nguồn tài trợ cho các biện pháp bảo vệ khí hậu, đặc biệt trong bối cảnh nhiều nước công nghiệp – như Đức – đang đối mặt với khó khăn kinh tế. Bên cạnh đó, yêu cầu chấm dứt sử dụng nhiên liệu hóa thạch (dầu mỏ và khí đốt) có thể tiếp tục gây chia rẽ và bế tắc, như từng xảy ra ở các kỳ hội nghị trước.
Brazil và vai trò chủ nhà
Để xác định mức độ ưu tiên về chính sách bảo vệ khí hậu toàn cầu, Brazil đã chuẩn bị một “Chương trình hành động” cho các cuộc đàm phán, gồm 6 nhóm chủ đề và 30 mục tiêu cụ thể. Các lĩnh vực trọng tâm bao gồm:
- Bảo vệ rừng,
- Chuyển đổi năng lượng,
- Nông nghiệp bền vững,
- Và quản lý nguồn nước thân thiện với môi trường.
Bảo vệ rừng nhiệt đới, đặc biệt là Amazon, sẽ là trọng tâm của COP30. Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva đã quyết định mở rộng việc nỗ lực bảo vệ rừng. Tại hội nghị, nước này dự kiến trình bày kế hoạch thành lập Quỹ Bảo vệ Rừng Nhiệt đới Toàn cầu trị giá 125 tỷ đô la Mỹ, được tài trợ từ các nguồn công và tư, hướng tới việc hình thành “Cơ sở Rừng Nhiệt đới Bền vững”.
Trước thềm hội nghị, các tổ chức bản địa tại Brazil cũng đã công bố kế hoạch bảo vệ khí hậu của riêng họ, được xem như chìa khóa quan trọng trong cuộc chiến chống nạn phá rừng. Theo Ngân hàng Thế giới, mặc dù người dân bản địa chỉ chiếm khoảng 5% dân số thế giới, họ quản lý tới 80% đa dạng sinh học toàn cầu và tỷ lệ rừng bị tàn phá trong khu vực của họ thấp hơn nhiều so với các vùng khác.
Các thách thức
Số lượng khí thải CO₂ phát ra trong toàn cầu đã tăng liên tục trong nhiều năm, ngoại trừ giai đoạn suy giảm ngắn ngủi trong đại dịch COVID-19, khi các hoạt động công nghiệp, vận tải và hàng không tạm thời đình trệ.
Đến năm 2024, lượng phát khí thải đạt mức kỷ lục 39,6 tỷ tấn CO₂. Hơn 80% lượng phát khí thải toàn cầu đến từ các quốc gia thuộc nhóm G20 – gồm 19 nước công nghiệp và mới nổi, cùng Liên minh châu Âu và Liên minh châu Phi. Trung Quốc hiện là quốc gia phát thải lớn nhất, tiếp theo là Hoa Kỳ, Ấn Độ, Liên minh châu Âu và Nga.
Nhiều nhà khoa học lo ngại rằng mục tiêu giới hạn nhiệt độ 1,5°C khó có thể duy trì trong dài hạn. Ngay trong năm 2024, nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tạm thời vượt ngưỡng 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, một dấu hiệu cảnh báo rằng cô hội hành động đang dần khép lại.
Kết luận
Hội nghị Khí hậu COP30 tại Belém là một sự kiện chính trị quốc tế và biểu tượng của tinh thần đoàn kết toàn cầu trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Khi thế giới đang đối mặt với những thảm hoạ như nước biển dâng, cháy rừng, những đợt nắng nóng kỷ lục, việc các quốc gia cùng nhau thảo luận và hành động cho một mục tiêu chung thể hiện rõ ý chí của nhân loại trong việc bảo vệ hành tinh xanh.
Với vai trò chủ nhà, Brazil mang đến cho COP30 một thông điệp mạnh mẽ về sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Rừng nhiệt đới Amazon – “lá phổi của Trái Đất” – không chỉ là biểu tượng của đa dạng sinh học mà còn là trách nhiệm chung. Brazil nhắc nhở rằng bảo vệ rừng cũng chính là bảo vệ khí hậu và sự sống.
COP30 sẽ đánh dấu một bước ngoặt trong hợp tác quốc tế trong việc cùng chia sẻ trách nhiệm, nguồn lực và tri thức để duy trì mục tiêu 1,5°C vẫn còn trong tầm tay. Dù việc thực hiện còn quá nhiều trở ngại, nhưng tinh thần cam kết hành động tại COP30 có thể mang lại hy vọng rằng nhân loại vẫn đủ khả năng và dũng cảm để bảo vệ tương lai chung của Trái Đất.
