Đỗ Kim Thêm dịch
Sự trỗi dậy của các nhà lãnh đạo độc tài như Tổng thống Mỹ Donald Trump cho thấy quá nhiều người trong chúng ta coi nền dân chủ và sự thịnh vượng mà nó tạo ra là điều hiển nhiên. Hiện nay, một phong trào của các quốc gia dân chủ đang trổi dậy và cùng nhau đẩy lùi xu hướng nguy hiểm mà Trump đại diện.
Ngày 24 tháng 9, 20 quốc gia dân chủ từ Bắc và Nam bán cầu – bao gồm Brazil, Chile, Na Uy và Tây Ban Nha – đã cùng nhau tham dự tại Liên Hiệp Quốc không chỉ để tái khẳng định sự cam kết của họ đối với nền dân chủ, mà còn để phát triển một chương trình nghị sự có thể duy trì và làm phong phú cho nó.
Thành viên của nhóm này, Democracia Siempre (nền Dân chủ Bền vững), đã tăng lên rất nhiều kể từ lần đầu tiên họ gặp nhau cách đây một năm. Sự phát triển của nhóm phản ánh sự công nhận của các thành viên rằng tình trạng thụt lùi về dân chủ đang tăng tốc trên toàn thế giới. Điều này đặc biệt đúng ở đất nước thường tuyên bố là nền dân chủ lâu đời nhất và mạnh nhất: Hoa Kỳ, nơi mà Donald Trump đã tiến hành một cuộc tấn công liên tục vào trật tự hiến định kể từ khi trở lại Toà Bạch ốc vào tháng Giêng.
Cả trong nước và quốc tế, tinh thần thương tôn pháp luật đang bị chà đạp, dẫn đến tình trạng tham nhũng tràn lan, vi phạm các nhân quyền cơ bản và thủ tục pháp định, và xói mòn có hệ thống các thể chế. Các biện pháp bảo vệ lâu dài cho các quyền tự do và hạnh phúc của chúng ta đang bị dỡ bỏ trước mắt chúng ta, với các quyền tự do học thuật, báo chí và các quyền tự do khác đang bị tấn công.
Trong thời kỳ đen tối này, Democracia Siempre là một tia hy vọng. Các thành viên của nó vẫn cam kết bảo vệ cho nền dân chủ và tinh thần thượng tôn pháp luật, làm gương cho những người rụt rè, những người đã sợ hãi trước sự bắt nạt của Trump. Họ đã nói rõ rằng chủ quyền và dân chủ quốc gia không phải là thứ để đánh đổi. Họ từ chối đi theo con đường của Ê-sau, người đã bán quyền thừa kế của mình để lấy một mớ hỗn độn.
Là một nhà kinh tế học đã nghiên cứu lý do tại sao ngày nay chúng ta có mức sống cao hơn nhiều và cuộc sống lâu hơn so với 250 năm trước, tôi hiểu tầm quan trọng của các giá trị thời Khai sáng và vai trò của khoa học trong việc giúp chúng ta hiểu thế giới xung quanh chúng ta. Những tiến bộ vật chất chưa từng có mà chúng ta đã đạt được trong thời hiện đại bắt nguồn từ cam kết của chúng ta đối với lý trí và tự do.
Các nhà tư tưởng thời Khai sáng đã dạy chúng ta rằng chúng ta có thể thiết kế các thể chế để phối hợp các hành động cá nhân, tạo điều kiện hợp tác và làm cho xã hội của chúng ta hoạt động tốt hơn. Điều này quan trọng, bởi vì con người là những sinh vật xã hội. Chúng ta luôn có thể làm việc cùng nhau nhiều hơn là một mình, và trong xã hội đô thị hóa cao độ, hội nhập toàn cầu của chúng ta, chúng ta không có lựa chọn nào khác ngoài việc hợp tác. Ngoài ra, trong số các thể chế quan trọng mà chúng ta thừa hưởng từ thời kỳ Khai sáng có những thể chế cho phép chúng ta xác định và đánh giá sự thật, nếu không có nó thì cả nền kinh tế và nền dân chủ của chúng ta đều không thể vận hành hoàn hảo.
Nền dân chủ và tinh thần thượng tôn pháp luật là một bức tường thành thiết yếu chống lại sự lạm dụng quyền lực và là nền tảng để bảo vệ nhân quyền của chúng ta. Lịch sử cho thấy điều gì sẽ xảy ra khi chúng bị bỏ rơi hoặc tháo dỡ.
Bản thân Liên Hiệp Quốc được thành lập để giúp đảm bảo hòa bình trên hành tinh của chúng ta sau Thế chiến II. Vì chúng ta chia sẻ một thế giới, hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung đòi hỏi một cơ chế thế giới, luật pháp quốc tế và hợp tác đa phương.
Mùa hè này, khi cuộc họp toàn cầu lần thứ hai của Democracia Siempre đến gần, 43 người đoạt giải Nobel từ nhiều lĩnh vực khác nhau đã ký một lá thư ủng hộ ủng hộ, cả cho sáng kiến và chương trình nghị sự để đạt được các mục tiêu của nó. Chương trình nghị sự đó bao gồm củng cố các thể chế, giải quyết tình trạng bất bình đẳng về thu nhập và giải quyết vấn đề thông tin sai lệch trên mạng. Quan trọng hơn, những người ký kết khẳng định sự cam kết của họ đối với lý trí. Thế giới quan của họ có thể khác nhau, nhưng tất cả đều đồng ý rằng sự thật không thể và không được làm sai lệch. Tất cả đều biết rằng chính việc tuân thủ các giá trị thời Khai sáng đã dẫn đến những khám phá đoạt giải Nobel của chính họ.
Lý luận của chúng ta về thế giới phải dựa trên sự thật, và những sự kiện đó đến từ nghiên cứu khoa học và thu thập tin tức khách quan. Thông tin và báo chí chất lượng cao là cần thiết để thông báo cho công chúng, thúc đẩy sự tham gia dân sự mang tính xây dựng và duy trì nền dân chủ. Tự do biểu đạt là một nhân quyền được quốc tế công nhận. Giống như tự do học thuật, nó đóng một vai trò không thể thiếu trong việc đảm bảo trách nhiệm giải trình của chính phủ và ngăn chặn loại tập hợp quyền lực làm suy yếu nền dân chủ.
Tuy nhiên, hành động của chính phủ ở nhiều quốc gia đã có tác động lạnh lùng đối với những quyền tự do này. Những người cầm quyền đã sử dụng các vụ kiện phỉ báng và các phương tiện khác để bịt miệng các nhà báo, trong khi các doanh nghiệp công nghệ lớn cho phép nền tảng của họ khuếch đại thông tin sai lệch, gây ô nhiễm cho hệ sinh thái thông tin. Trí tuệ nhân tạo tổng quát đe dọa làm cho vấn đề trở nên tồi tệ hơn và những người đào tạo các mô hình đã đánh cắp thông tin do các phương tiện truyền thông cũ và những truyền thông khác sản xuất. Kết quả là họ có rất ít động lực khích lệt để tự tạo ra thông tin chất lượng cao. Thay vào đó, các công nghệ có thể cải thiện cách mà chúng ta phổ biến và xử lý thông tin có khả năng làm suy thoái hệ sinh thái thông tin của chúng ta hơn nữa (do đó Democracia Siempre tập trung vào vấn đề này).
Một đặc điểm thiết yếu của nền dân chủ là tiếng nói của mọi người đều có giá trị – một người, một phiếu bầu. Nhưng điều này không thể xảy ra khi một vài tỷ phú kiểm soát nơi đã trở thành quảng trường của thị trấn trong toàn cầu. Kiểm soát và cân bằng chắc chắn sẽ bị phá vỡ khi đối mặt với sự bất bình đẳng kinh tế ngày càng gia tăng, bởi vì bất bình đẳng chính trị theo sau, với các lợi ích của giới đầu sỏ sử dụng các nguồn lực của họ để bẻ cong các quy tắc để gây lợi cho họ.
Nhưng giải quyết tình trạng bất bình đẳng rất quan trọng vì một lý do khác: Nếu các nền dân chủ muốn vận hành hoàn hảo, cơ chế chính trị phải thể hiện ít nhất một chút tình đoàn kết. Tuy nhiên, sự bất bình đẳng cực đoan ngày nay, kết hợp với hệ sinh thái truyền thông siêu phân cực, đã làm mất đi sự gắn kết xã hội.
Trong một thời gian dài, nhiều người coi dân chủ và nhân quyền là điều hiển nhiên. Bây giờ chúng ta biết đó là một sai lầm. Duy trì và cải thiện các thể chế này cần nỗ lực liên tục. Phong trào Dân chủ Siempre mang lại hy vọng rằng điều này vẫn có thể được thực hiện.
Đồng ký tên dưới đây:
Maria A. Ressa, đoạt giải Nobel Hòa bình, 2021; Klaus von Klitzing, đoạt giải Nobel Vật lý, 1985; Wole Soyinka, đoạt giải Nobel Văn học, 1986; Óscar Arias, đoạt giải Nobel Hòa bình, 1987; Elias J. Corey, đoạt giải Nobel Hóa học, 1990; Richard J. Roberts, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 1993; José Ramos-Horta, đoạt giải Nobel Hòa bình, 1996; William D. Phillips, đoạt giải Nobel Vật lý, 1997; Jody Williams, đoạt giải Nobel Hòa bình, 1997; Louis J. Ignarro, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 1998; Anthony J. Leggett, đoạt giải Nobel Vật lý, 2003; J. M. Coetzee, đoạt giải Nobel Văn học, 2003; Shirin Ebadi, đoạt giải Nobel Hòa bình, 2003; Aaron Ciechanover, đoạt giải Nobel Hóa học, 2004; Barry J. Marshall, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 2005; John C. Mather, đoạt giải Nobel Vật lý, 2006; Edmund „Ned“ Phelps, đoạt giải Nobel Kinh tế, 2006; Andrew Z. Fire, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 2006; Roger D. Kornberg, đoạt giải Nobel Hóa học, 2006; Orhan Pamuk, đoạt giải Nobel Văn học, 2006; Eric S. Maskin, đoạt giải Nobel Kinh tế, 2007; Mario R. Capecchi, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 2007; Martin Chalfie, đoạt giải Nobel Hóa học, 2008; Jack W. Szostak, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 2009; Leymah Gbowee, đoạt giải Nobel Hòa bình, 2011; Tawakkol Karman, đoạt giải Nobel Hòa bình, 2011; May-Britt Moser, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 2014; Edvard I. Moser, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 2014; Joachim Frank, đoạt giải Nobel Hóa học, 2017; Richard Henderson, đoạt giải Nobel Hóa học, 2017; Michel Mayor, đoạt giải Nobel Vật lý, 2019; Gregg L. Semenza, đoạt giải Nobel, Sinh lý học hoặc Y học, 2019; Sir Peter J. Ratcliffe, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 2019; Roger Penrose, đoạt giải Nobel Vật lý, 2020; Guido W. Imbens, đoạt giải Nobel Kinh tế, 2021; Annie Ernaux, đoạt giải Nobel Văn học, 2022; Narges Mohammadi, đoạt giải Nobel Hòa bình, 2023; Geoffrey Hinton, đoạt giải Nobel Vật lý, 2024; Daron Acemoglu, đoạt giải Nobel Kinh tế, 2024; Gary Ruvkun, đoạt giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học, 2024; Oleksandra Matviichuk, Trung tâm Tự do Dân sự Hòa bình 2022; Thánh Đức Đạt Lai Lạt Ma, đoạt giải Nobel Hòa bình, 1989.
***
Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế, Giáo sư Đại học Columbia, Cựu Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới (1997-2000), Cựu Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ, tác phẩm mới nhất là The Road to Freedom: Economics and the Good Society (NXB W. W. Norton & Company, Allen Lane, 2024).
