Thời đại kinh tế bất ổn sẽ có ý nghĩa gì đối với thế giới
Foreign Affairs Tháng Bảy 14, 2025
Đỗ Kim Thêm dịch
New York Stock Exchange, New York City, April 2025 Brendan McDermid / Reuters
Nói một cách nhẹ nhàng, nền kinh tế toàn cầu đang trong tình trạng thay đổi. Trước cuộc bầu cử gần đây nhất của Hoa Kỳ, đất nước đã bị ảnh hưởng bởi những cú sốc địa chính trị và triển vọng của những đổi mới công nghệ mang tính biến đổi. Nhưng hiện nay, Hoa Kỳ cũng phải chịu đựng một lượng cao độ bất thường về biến động chính sách từ quốc gia hùng mạnh nhất thế giới. Kết quả là một chuyến tuột dốc mạnh không chỉ đối với trái phiếu và cổ phiếu mà còn cho giới dự báo kinh tế và hoạch định chính sách.
Ở mức độ sâu xa hơn, sự hỗn loạn này đã đặt ra vấn đề về những câu chuyện đồng thuận về Hoa Kỳ. Các giả định lâu dài làm nền tảng cho các lựa chọn của các hộ gia đình, doanh nghiệp và nhà đầu tư đã biến mất. Các quy tắc lãnh đạo đã trở nên ít hữu ích hơn. Các thước đo về niềm tin của người tiêu dùng và nhà sản xuất đã giảm xuống. Trong khi đó, việc chờ đội về lạm phát tăng lên mức cuối cùng vào năm 1981.
Trong bối cảnh bất trắc nghiêm trọng này, giới dự báo đã phải khó khăn để dự đoán là nền kinh tế Mỹ cuối cùng sẽ đi đến đâu. Nhưng hai tầm nhìn chính tạo nên một khuôn khổ các dự đoán cá nhân đầy phân tán và bất ổn. Đầu tiên, Hoa Kỳ đang trên một hành trình gập ghềnh sẽ lên đến đỉnh điểm trong một cuộc tái cơ cấu kinh tế giống như những gì đã diễn ra dưới thời Tổng thống Mỹ Ronald Reagan và Thủ tướng Anh Margaret Thatcher, nơi sẽ nổi lên với ít nợ hơn và một khu vực tư nhân hiệu quả hơn và một hệ thống quốc tế sẽ giao dịch công bằng hơn. Trong kịch bản thứ hai, đất nước đang dần rơi vào lạm phát đình trệ và, như đã xảy ra dưới thời Tổng thống Mỹ Jimmy Carter, có thể rơi vào một cuộc suy thoái sâu, có lẽ với sự bất ổn tài chính rõ rệt.
Dù kết quả được chứng minh là gì, nó sẽ có những ảnh hưởng quốc tế. Kể từ khi kết thúc Đệ nhị Thế chiến, nền kinh tế và hệ thống tài chính Hoa Kỳ đã trở thành trung tâm của thị trường toàn cầu. Washington có ảnh hưởng lớn trong các thể chế đa phương. Hoa Kỳ từ lâu đã là động lực đáng tin cậy duy nhất của tình trạng tăng trưởng kinh tế thế giới và dẫn đầu trong việc phát triển và áp dụng hầu hết các đổi mới nâng cao năng suất, chẳng hạn như trí tuệ nhân tạo, khoa học đời sống và robot. Nhiều nhà đầu tư nước ngoài đã chuyển các nguồn lực về việc quản lý tiền tiết kiệm và tài sản của họ cho thị trường tài chính Mỹ, nhờ tính thanh khoản cao và kiến trúc mạnh mẽ của họ. Đồng đô la là đồng tiền dự trữ của thế giới. Nếu Hoa Kỳ rơi vào tình trạng vừa lạm phát và đình trệ, thì các khu vực khác của hành tinh cũng có nguy cơ xảy ra.
Hầu hết các chính phủ dường như biết điều này. Đó là lý do tại sao các quốc gia trên khắp thế giới đang tìm cách thoát khỏi sự biến động về chính sách xuất phát từ Washington. Ví dụ, châu Âu đang cố gắng cải thiện vị thế khu vực của mình trong khi xây dựng các mối quan hệ kinh tế mới và mạnh mẽ hơn với châu Phi, châu Á và châu Mỹ Latinh. Trong khi đó, Trung Quốc nhìn thấy cơ hội để định vị mình là siêu cường kinh tế đáng tin cậy hơn. Tuy nhiên, cho đến nay, những nỗ lực này đang gặp phải những cơn gió ngược. Đơn giản là không có quốc gia nào khác đủ giàu có hoặc quyền lực để bước vào vị trí của Hoa Kỳ.
Với ít triển vọng về tình trạng ổn định, các chính phủ, doanh nghiệp và giới đầu tư sẽ cần phải làm nhiều hơn để tự bảo hiểm trước những thiệt hại tiềm ẩn. Họ phải nhanh nhẹn và linh hoạt. Họ cần vốn và khả năng phục hồi của con người, để họ có thể chống chọ những thất bại và tài trợ cho các sáng kiến mới. Và họ cần cởi mở với những cách suy nghĩ và hành vi mới. Nếu những tác nhân này có thể trở nên nhanh nhẹn hơn, họ sẽ sống sót qua các cơn biến động – và có lẽ trổi dậy tốt hơn cho mình. Nhưng nếu chúng đóng băng, chúng sẽ làm suy yếu cho hạnh phúc của cả thế hệ hiện tại và tương lai của thế giới.
Ngưng áp dụng về chủ thuyết ngoại lệ
Hoa Kỳ vẫn là cường quốc thịnh vượng nhất trên thế giới và có các thể chế trưởng thành. Nhưng về mặt kinh tế và tài chính, hiện nay, đất nước này đôi khi giống như một quốc gia đang phát triển. Giống như các quốc gia có hệ thống thuế còn non nớt và rất cần doanh thu, Washington đột ngột tăng thuế quan cao đối với hầu hết các hàng hóa từ bên ngoài. Sau đó, Mỹ chuyển sang phương cách pho mát Thụy Sĩ đối với nhượng bộ – miễn trừ các sản phẩm và lĩnh vực theo cách dường như tùy tiện. Mỹ đã làm tất cả những điều này trong khi thâm hụt tiếp tục tăng lên. Thật vậy, đôi khi, có vẻ như các quan chức Mỹ đã áp dụng một phương cách hoạch định chính sách giống với những gì đã xảy ra ở các khu vực của Mỹ La tinh hơn là những gì người ta mong đợi từ một nền kinh tế hùng mạnh nhất thế giới.
Hành vi này càng kéo dài, thì nguy cơ càng trọng đại hơn khi nền kinh tế Mỹ sẽ bị vây khổn bởi các vấn đề khá phổ biến ở các nước đang phát triển. Đã có những dấu hiệu về việc thất thoát dòng vốn và sự do dự nhiều hơn từ giới đầu tư ngoại quốc, và có lo ngại về tinh thần độc lập của ngân hàng trung ương. Thị trường Mỹ, sau nhiều thập niên thống trị, hoạt động kém hiệu quả vào đầu năm 2025. Đồng đô la hùng mạnh một thời đang mất giá trị, ngay cả khi lợi suất thu được bằng cách giữ cho nó tăng lên. Thậm chí đã có sự sụt giảm mạnh về lượt khách du lịch.
Và sự hỗn loạn khó có thể tan biến. Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã ra tranh cử vào năm 2024 với lời hứa sẽ đảo lộn cả nền kinh tế Mỹ và toàn cầu, rút lại chiếc ô bao che an ninh của Washington và phân bổ đồng đều hơn chi phí cung cấp các tiện ích công quan trọng toàn cầu như viện trợ và quốc phòng. Ông ấy đang thực hiện tốt những cam kết này, và không có lý do gì để nghĩ rằng ông ấy sẽ sớm dừng lại. Thực ra, vấn đặt ra là Trump sẽ đi bao xa và sẽ đi nhanh thế nào.
Thông qua tất cả đã được nói và làm, các quốc gia khác có thể hy vọng rằng phương cách trong chính sách hiện tại của Washington sẽ chỉ làm xáo trộn trật tự kinh tế một cách khiêm tốn. Nhưng thuế quan, sự suy yếu của đồng đô la, rủi ro về tình trạng bất ổn tài chính và những gợi ý rằng Hoa Kỳ có thể cố gắng buộc một số chủ nợ ngoại quốc kéo dài thời hạn nắm giữ trái phiếu ở kho bạc Mỹ của họ đã khiến thế giới lo lắng, ngay cả giới quan sát dày kinh nghiệm cũng phải có khó khăn để hiểu những gì tương lai sẽ mang lại. Nói một cách đơn giản, Washington đã làm rung chuyển nền tảng của trật tự toàn cầu, và không có người dẫn đường đáng tin cậy nào để hướng dẫn các quốc gia và doanh nghiệp vượt qua quá trình chuyển đổi phức tạp sang bất cứ điều gì sắp xảy ra tiếp theo.
Danh sách những vấn đề bất trắc rất dài và khó khăn. Ví dụ, chuyện không rõ là liệu Washington có thể đảo lộn nền thương mại toàn cầu mà không làm đảo lộn dòng vốn toàn cầu không. Các chuyên gia không biết liệu là hiệu ứng giá của thuế quan sẽ chỉ là vấn đề chỉ một lần hay thúc đẩy chu kỳ lạm phát. Điều không chắc chắn là việc các ngân hàng trung ương, đặc biệt là Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ, sẽ xử lý sự cân bằng mong manh giữa việc chế ngự giá cả và tránh sự suy thoái kinh tế mạnh mẽ thế nào. (Căng thẳng giữa Trump và Jerome Powell, chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang, chỉ làm tăng thêm tình trạng – và gây rủi ro cho tinh thần độc lập, hiệu quả và uy tín của ngân hàng.) Không ai có thể dự đoán hậu quả lâu dài của sự gián đoạn chuỗi cung ứng của đại dịch, mà căng thẳng địa chính trị đã làm trầm trọng thêm. Và một số quốc gia vẫn đang chờ đợi để tìm hiểu liệu họ có buộc phải lựa chọn giữa Trung Quốc và Mỹ khi căng thẳng ở Thái Bình Dương gia tăng không.
Đối với các chính phủ, những vấn đề còn bỏ ngỏ này rõ ràng khiến cho cuộc sống trở nên khó khăn. Nhưng chúng cũng làm phức tạp mọi thứ cho giới doanh nghiệp và đầu tư. Mối tương quan lịch sử lâu dài giữa các loại tài sản, quan trọng nhất là giá cổ phiếu và trái phiếu, từng là nền tảng của chiến lược đầu tư. Hiện nay, những mối quan hệ này vừa bất thường vừa bất ổn. Trong khi đó, những nơi trú ẩn an toàn truyền thống không còn thực sự an toàn. Các khối xây dựng cơ bản của bất kỳ phương pháp đầu tư nào – lợi nhuận kỳ vọng, biến động và tương quan – không chắc chắn như trongđã có trong nhiều thập niên qua. Do đó, giới đầu tư đang phải khó khăn với cách phân bổ tài sản và giảm thiểu rủi ro. Họ biết là cần phải phát triển phương cách của mình, nhưng không rõ là nên phát triển thành việc gì.
Hai tâm trí
Khi cố gắng dự đoán điều gì sẽ xảy ra, giới dự báo kinh tế thường bị kéo theo một trong hai chiều hướng cực đoan. Đầu tiên là lạc quan về hành trình gập ghềnh hiện tại sẽ dẫn đi đến đâu. Theo tầm nhìn này, chính quyền Trump sẽ thành công trong việc thu hẹp bộ máy quan liêu, loại bỏ các quy định không cần thiết và cắt giảm chi tiêu – do đó tạo ra một chính phủ hiệu quả hơn, ít bị cản trở bởi nợ khi tình trạng tăng trưởng tăng lên. Từ tình trạng hỗn loạn hiện tại, nền kinh tế sẽ nổi với một khu vực tư nhân được giải phóng mà họ có thể nắm bắt tốt hơn những đổi mới nhằm nâng cao năng suất trong các lĩnh vực mà Hoa Kỳ đã dẫn đầu, chẳng hạn như trí tuệ nhân tạo, sinh học, robot và điện toán lượng tử trong tương lai. Washington có thể vẫn có mức thuế cao hơn so với trước khi Trump nhậm chức. Nhưng những mức thuế đó sẽ tạo ra một hệ thống thương mại công bằng hơn, trong đó các quốc gia khác đã dỡ bỏ mức thuế cao hơn và các hàng rào phi thuế quan nặng nề trong khi cũng chịu nhiều chi phí hơn để cung cấp tiện ích công cộng toàn cầu. Kịch bản này không chỉ gợi nhớ đến những cải cách đầu những năm 1980 do Reagan và Thatcher theo đuổi. Kịch bản đang vượt xa hơn và sẽ đòi hỏi một sự tái khởi động không chỉ về trật tự kinh tế trong nước mà còn cả cho toàn cầu.
Tất nhiên, để đạt được kết quả này nhiều thứ sẽ phải diễn ra đúng đắn. Quan trọng nhất là tình trạng tăng trưởng cao hơn sẽ cần phải được thực hiện nhanh chóng để giảm bớt gánh nợ nần đang hình thành. Các thị trường tài chính sẽ cần thể hiện sự kiên nhẫn, hấp thụ những bất trắc về đồng đô la và trái phiếu chính phủ Mỹ. Trên bình diện quốc tế, các quốc gia sẽ cần tin tưởng rằng Washington sẽ tuân thủ bất cứ điều gì họ đồng ý về thương mại và thuế quan. Họ sẽ cần phải trở nên thoải mái hơn với việc nắm giữ đô la và kho bạc vẫn còn khá lớn của họ. Và họ sẽ cần phải điều hướng những gì có thể là căng thẳng dai dẳng giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ, hai siêu cường kinh tế của thế giới.
Sau đó là chuyện về Cục Dự trữ Liên bang. Trong một thế giới có năng suất cao hơn, lạm phát thấp hơn, thâm hụt và nợ ít đe dọa hơn, ngân hàng trung ương nên cảm thấy sẵn sàng hơn và có khả năng cắt giảm đáng kể lãi suất hơn. Nhưng để đạt được điều đó, Trump và Powell sẽ phải giải quyết những khác biệt của họ, với Powell từ chức hoặc Trump thể hiện sự kiên nhẫn hơn cho đến tháng 5, khi nhiệm kỳ của Powell dự kiến sẽ kết thúc.
Trong một kịch bản bi quan hơn, Trump cũng có thể nhận việc cắt giảm lãi suất – nhưng không theo cách mà ông muốn. Trong thế giới này, Washington không thể xử lý được những thâm hụt đang to phòng của mình. Niềm tin vào các thể chế tiếp tục bị xói mòn, khi những lo ngại gia tăng về tinh thần thượng tôn pháp luật và các biện pháp mạnh tay quá mức của hành pháp. Hoa Kỳ tỏ ra ít quan tâm hơn đến việc thiết lập và tuân thủ các tiêu chuẩn và quy định toàn cầu. Các quốc gia khác xem xét lại vai trò của họ trong trật tự toàn cầu. Ở mức tối thiểu, khi đối mặt với một thế giới đang thay đổi, họ buộc phải tự bảo hiểm trong việc tìm kiếm khả năng phục hồi trong nước nhiều hơn. Họ thậm chí có thể đưa tới việc thành lập các liên minh đa quốc gia khiến cho Hoa Kỳ lo lắng không chỉ về kinh tế mà còn an ninh quốc gia.
Kịch bản này sẽ lặp lại một cách hiệu quả phần lớn những gì thế giới đã trải qua trong những năm 1970, khi nền kinh tế toàn cầu cũng phải vật vã với các cú sốc về cung, giá hàng hóa tăng và những sai lầm về chính sách. Nó sẽ gây bao âu lo cho tất cả những người bị ãnh hưởng. Các doanh nghiệp sẽ phải đối phó với việc chi phí tăng và nhu cầu đang suy yếu. Giới đầu tư sẽ phải khó khăn để thu lợi trong một môi trường mà cả trái phiếu và cổ phiếu đều dễ bị tổn thương. Và các hộ gia đình sẽ có ít mãi lực hơn và ít đảm bảo hơn cho việc làm. Cả thế giới sau đó có thể rơi vào suy thoái, gây cho một thế hệ vốn đã có khả năng kém hơn trong việc phục hồi về tài chính và con người. Các thế hệ tương lai, vốn đã được thừa hưởng từ một thế giới chịu nợ nần cao, bất bình đẳng và khủng hoảng khí hậu, cũng sẽ phải chịu đựng.
Hiện nay, cả kịch bản tốt và xấu đều hợp lý, cũng như nhiều điểm trên phạm vi bị chúng giới hạn. Thực ra, vào đầu năm 2025, các chỉ số giá thị trường khác nhau cho thấy rằng có khoảng 80% cơ hội thay đổi theo hướng tốt hơn và 20% khả năng thay đổi theo chiều hướng tệ hơn. Triển vọng cho kịch bản tốt đã giảm xuống dưới 50% vào đầu tháng 4, vì Trump công bố thuế quan cao hơn nhiều so với dự đoán của thị trường. Nó trở nên thuận lợi hơn vào cuối tháng, khi giới giao dịch và đầu tư ngày càng tự tin hơn rằng sự trì hoãn 90 ngày sau đó của Trump sẽ dẫn đến việc thuế quan có thể kiểm soát được và không có cú sốc lớn nào đối với hệ thống thương mại toàn cầu. Nhưng sự pha trộn này vốn dĩ là linh hoạt và có khả năng tiếp tục thay đổi, ít nhất là trong tương lai gần.
Chuẩn bị cho tác động
Dù họ muốn nhiều có thể, nhưng nếu có, thì cũng có rất ít, các tác nhân công hoặc tư có thể bảo vệ mình hoàn toàn khỏi sự biến động kinh tế đang diễn ra. Nhưng có những chiến lược mà họ có thể thực hiện để tự điều khiển.
Một phương cách là chỉ đơn giản là giữ vững hướng đi và đặt cược rằng, khi tất cả đã được nói và làm, thế giới sẽ không khác nhiều so với tháng Giêng. Rốt cuộc, thị trường đã phục hồi sau những tuyên bố thương mại sâu rộng của Trump, với các chỉ số chứng khoán chính thiết lập mức cao kỷ lục mới. Khi tổng thống đàm phán với các quốc gia khác nhau, việc giảm leo thang có thể đạt được. Và bất kể điều gì xảy ra, Hoa Kỳ cuối cùng sẽ giữ được sự năng động, đổi mới và tinh thần kinh doanh của khu vực tư nhân. Hoa Kỳ sẽ dẫn đầu thế giới về công nghệ và phát triển sinh học. Một số nhà kinh tế còn đi xa đến mức lập luận rằng một thị trường trái phiếu kho bạc Mỹ không ổn định và biến động không cần làm ô nhiễm cho một khu vực doanh nghiệp mạnh. Đối với họ, một người có thể là một ngôi nhà tốt trong một khu láng giềng đầy biến động.
Trong khi đó, các quốc gia khác có thể giải quyết những rắc rối kinh tế của riêng họ, buộc phải làm như vậy bằng cách rút khỏi việc bao che an ninh của Mỹ. Châu Âu có thể thúc đẩy tăng trưởng nhiều hơn bằng cách hợp lý hóa hệ thống quản lý phức tạp của mình, khuyến khích đổi mới và phổ biến, và do đó thúc đẩy năng suất. Điều này sẽ được hỗ trợ bởi những nỗ lực tốt hơn trên toàn khu vực để hoàn thành cấu trúc của EU, vốn phụ thuộc quá nhiều vào liên minh tiền tệ và rất cần tiến bộ trong các liên minh tài chính và ngân hàng.
Trong khi đó, ở châu Á, Bắc Kinh có thể hạn chế xuất khẩu để các quốc gia không lo lắng về việc các sản phẩm Trung Quốc bị bán phá giá vào thị trường của họ – giống như Nhật Bản đã làm trong vài thập niên trước đối với các hạn chế xuất khẩu tự nguyện. Trung Quốc cũng có thể cải tổ cơ bản mô hình tăng trưởng, thay thế các động cơ truyền thống của xuất khẩu và đầu tư nhà nước bằng việc giải phóng tiêu dùng trong nước và đầu tư tư nhân.
Tuy nhiên, đứng trước những tình trạng bất trắc, cả các doanh nghiệp và chính phủ đều không muốn đặt cược vào một kết quả tốt đẹp như vậy. Nếu vai trò của Hoa Kỳ trong hệ thống kinh tế và tài chính toàn cầu vốn đã trở nên nhiều bất trắc và hỗn loạn hơn, thì những giới quyết định cần chuẩn bị cho một thế giới bị phân mảnh hơn với những rủi ro thường xuyên và bạo lực hơn. Đây là một thế giới mà trong đó sự biến động do chính sách gây ra vẫn ở mức cao, chuỗi cung ứng toàn cầu không ổn định và thị trường nợ tài chính lo lắng. Các quốc gia có thể cố gắng giảm thiểu rủi ro nhiều hơn, bắt đầu tách rời sâu hơn. Sự cạnh tranh giữa Bắc Kinh và Washington sẽ trở nên gay gắt hơn. Một số quốc gia quan trọng, cụ thể là Brazil, Ấn Độ, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, có thể duy trì mối quan hệ tốt đẹp với cả hai chính phủ. Nhưng hầu hết các quốc gia sẽ phải lựa chọn.
Trong trường hợp này, giới quyết định sẽ cần phải làm nhiều hơn nữa để giành lại quyền kiểm soát về số phận kinh tế và tài chính của họ. Được dẫn dắt bởi một nước Đức quan tâm nhiều hơn đến quốc phòng và cơ sở hạ tầng, châu Âu sẽ phải vượt qua sự do dự lâu dài của mình trong việc phát hành nợ chung, ủy quyền nhiều hơn cho Brussels và thực hiện nhiều sáng kiến khu vực khác, bao gồm cả quốc phòng. Trung Quốc sẽ phải ít do dự hơn trong việc hy sinh tăng trưởng ngắn hạn để theo đuổi một cuộc cải tổ cơ bản của nền kinh tế. Các nước đang phát triển lớn, chẳng hạn như Brazil và Ấn Độ, cũng sẽ trở nên định hướng cải cách hơn và thúc đẩy nền kinh tế của họ vượt qua cái bẫy thu nhập trung bình dai dẳng.
May mắn cho họ, hành vi của Washington có thể cung cấp chính xác động lực cần thiết để thực hiện những thay đổi như vậy. Đặc biệt, châu Âu có thể sử dụng sự bất ổn ngày nay làm vỏ bọc trên không để theo đuổi các cải cách do cựu Thủ tướng Ý Mario Draghi đề xuất, nhằm giải quyết tình trạng thiếu đổi mới, tăng năng suất và tài chính nội bộ của khu vực. Châu Âu cũng có thể tạo ra các thị trường vốn đồng nhất hơn có thể hấp thụ đầu tư quá mức của lục địa này vào tài sản của Mỹ.
Nhưng sự thay đổi đáng kể, như giữ vững theo lộ trình cũng có rủi ro. Nếu tương lai vẫn còn bất trắc, thì giới hoạch định chính sách có thể không muốn thực hiện những thay đổi lớn lao và không thể đảo ngược. Thay vào đó, họ có thể muốn đi theo một loại trung đạo. Ví dụ, họ có thể giảm tiếp xúc với Hoa Kỳ nhưng ở bên lề, theo một cách có thể thay đổi. Họ có thể làm như vậy một cách lặng lẽ, để tránh gây ra sự tức giận của Washington.
Lựa chọn giữa các tiến trình khác nhau này sẽ không dễ dàng. Mỗi tác nhân sẽ phải quyết định điều gì có ý nghĩa nhất đối với họ. Nhưng khi hỗn loạn địa chính trị gia tăng, mọi người tham gia sẽ phải học cách thích nghi nhanh chóng, bao gồm cả những người nghĩ rằng thế giới sẽ thay đổi rất ít. Điều đó có nghĩa là các tác nhân nên cố gắng xây dựng khả năng phục hồi đáng kể về tài chính, con người và hoạt động.
Ví dụ, các doanh nghiệp và đầu tư nên nắm giữ nhiều tiền mặt hơn và củng cố bảng cân đối kế toán, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và danh mục đầu tư, đầu tư nhiều hơn vào phát triển nhân viên bằng cách sử dụng các công cụ sáng tạo và giao tiếp hiệu quả hơn. Giới quyết định cũng phải cải thiện việc tham gia các kịch bản trong tương lai, kiểm tra căng thẳng chiến lược của họ và xác định các tình trạng tổn thương cỏn tiềm ẩn. Điều đó có nghĩa là trao quyền cho các đơn vị, quan chức và cá nhân địa phương lập để kế hoạch tham gia và các chính sách kiểm tra căng thẳng.
Cuối cùng, giới quyết định phải tránh rơi vào các bẫy hành vi. Trong thời điểm bất trắc, mọi người dễ bị mang thành kiến nhận thức dẫn đến quyết định sai lầm hơn bình thường. Xu hướng này vượt ra ngoài việc phủ nhận rằng sự thay đổi đang xảy ra. Thông thường, xu hướng này đòi hỏi cái mà các nhà khoa học hành vi gọi là „quán tính chủ động“: khi các tác nhân nhận ra rằn cần phải cư xử khác nhau nhưng cuối cùng lại gắn bó với các mô hình và phương cách quen thuộc.
Số phận của IBM vĩ đại một thời cung cấp một trường hợp điển hình. Vào đầu những năm 1980, mục tiêu độc đáo của doanh nghiệp là hướng về điện toán máy tính lớn ngày càng bị đe dọa bởi sự gia tăng của máy tính cá nhân. Để đáp lại, hội đồng quản trị và ban quản lý đều đã ký kết những gì về cơ bản là quyết định chiến lược chính xác: phân bổ lại nguồn nhân lực, tài chính và đổi mới cho sản xuất máy tính cá nhân. Tuy nhiên, nỗ lực thay đổi của doanh nghiệp đã bị trật đường rầy khi các giám đốc điều hành phải vật lộn để đưa người lao động và tài chính ra khỏi những điều quen thuộc. Kết quả là tập đoàn sớm bị lu mờ bởi các doanh nghiệp mới hơn và về cơ bản, phải tự biến mình thành một công ty dịch vụ để tồn tại. Doanh nghiệp chưa bao giờ lấy lại vị trí thống trị của mình trong ngành.
Hãy thật mạnh dạn
Thế giới đang đối mặt với quá nhiều tình trạng bất an. Có rất ít nguyên tắc, luật lệ hoặc thể chế mà các quan chức và nhà đầu tư có thể dựa vào. Nền kinh tế Mỹ đang trở nên kém ổn định hơn và Washington ít tham gia vào việc phối hợp chính sách toàn cầu. Sau gần 80 năm, hệ thống thương mại toàn cầu có nguy cơ bị phân mảnh. Không có cược chắc chắn về tương lai.
Thực tế đó, tự nó, không phải là xấu. Nhưng điều đó có nghĩa là giới quyết định cần phải cảnh giác cao. Những lựa chọn của mọi người trong những tháng tới sẽ có những hậu quả nghiêm trọng đối với tương lai của nền kinh tế toàn cầu và hạnh phúc của hàng tỷ người. Các quan chức chính phủ phải khiêm tốn, nhưng hiện nay cũng không phải là lúc để rụt rè. Thay vào đó, đây là thời gian cho sự táo bạo, sáng tạo, lập kế hoạch với kịch bản giàu trí tưởng tượng và thách thức sự khôn ngoan thông thường.
Các nhiệm vụ phía trước rất khó khăn. Chúng đòi hỏi phải suy nghĩ lại cơ bản về cách quản lý nền kinh tế, doanh nghiệp và đầu tư. Nhưng nếu các nhà lãnh đạo có khả năng vượt qua thách thức – và họ nên như vậy, được củng cố bởi sự phổ biến sắp tới của những đổi mới thú vị – thế giới có thể làm được nhiều hơn là chỉ điều hướng cơn bão. Nó có thể nổi lên mạnh mẽ và thịnh vượng hơn trước.
***
MOHAMED A. EL-ERIAN, Hiệu trưởng Queens‘ College, Đại học Cambridge và Giáo sư Renee Kerns Trường Wharton Đại học Pennsylvania. Từ năm 2007 đến năm 2014 là Giám đốc Điều hành Công ty Quản lý Đầu tư Thái Bình Dương.
