Richard Hass
Đỗ Kim Thêm dịch
Nguồn ảnh: Li Xueren/Xinhua via Getty Image
Cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ và Chù tịch và Trung Quốc tại San Francisco đã xác nhận rằng mối quan hệ song phương quan trọng nhất thế giới tiếp tục là một mối quan hệ có tính cạnh tranh cao. Thách thức vẫn là những gì trước các cuộc đàm phán của họ: đảm bảo rằng cạnh tranh không ngăn cản sự hợp tác có chọn lọc hoặc nhường chỗ cho sự xung đột.
Theo định nghĩa, Hội nghị Thượng đỉnh là những cơ hội mang tính cách chính trị và kịch tính cao, vì vậy không có gì là ngạc nhiên khi cuộc gặp ngày 15/11 giữa Tổng thống Mỹ Joe Biden và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã thu hút sự quan tâm lớn trên toàn cầu. Đó là một cuộc họp hữu ích: Biden và Tập Cận Bình đã đồng ý khởi động lại việc liên lạc quân sự hai bên, kiềm chế việ sử dụng dược chất fentanyl opioid chết người, chống biến đổi khí hậu và thảo luận về những rủi ro liên quan đến trí tuệ nhân tạo. Nhưng đó cũng là một cái gì đó ít hơn là một thiết lập lại của một mối quan hệ đã xấu đi trong nhiều năm và điều đó sẽ vẫn được tiêu biểu bởi sự cạnh tranh hơn bất cứ điều gì khác trong tương lai gần.
Cả hai nhà lãnh đạo đã đến San Francisco với hy vọng cuộc họp kéo dài bốn giờ (được tổ chức cùng với Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương) sẽ đặt một cơ hội (để sử dụng hình ảnh yêu thích của Biden) theo mối quan hệ song phương xác định của thời đại này. Nhưng điều đáng chú ý là động cơ của họ khác nhau về cơ bản. Ông Biden muốn giảm căng thẳng, vì điều cuối cùng ông cần là một cuộc khủng hoảng ngoại giao khác hoặc tệ hơn là quân sự vào thời điểm một nước Mỹ đang căng thẳng quá mức đang phải đối mặt với sự xâm lược của Nga đối với Ukraine ở châu Âu và hậu quả của cuộc tấn công khủng bố ngày 7/10 của Hamas ở Israel. Biden, một năm nữa là đến cuộc bầu cử tổng thống năm 2024, cũng cần cho thấy ông có thể cứng rắn với Trung Quốc, vừa để ngăn chặn các cuộc tấn công của đảng Cộng hòa vừa cho thấy rằng ông tập trung vào các vấn đề đang ảnh hưởng đến cuộc sống của người Mỹ. Về vấn đề này, ông đã thành công trong việc thúc đẩy Trung Quốc cam kết làm nhiều hơn nữa để kiềm chế xuất khẩu chất hóa học mà các băng đảng ở Mexico sử dụng để sản xuất fentanyl.
Về phần mình, ông Tập đến California có phần suy yếu, do nền kinh tế Trung Quốc hoạt động kém hiệu quả. Sau nhiều năm can thiệp quá mức của nhà nước kể từ khi Tập Cận Bình lên nắm quyền từ một thập kỷ trước, tỷ lệ thất nghiệp của giới trẻ cao, xuất khẩu và đầu tư trực tiếp nước ngoài giảm, và nợ là một vấn đề lớn. Điều cuối cùng mà ông Tập và nền kinh tế Trung Quốc cần là các biện pháp kiểm soát xuất khẩu, trừng phạt và thuế quan của Mỹ nhiều hơn.
Điều không thay đổi là kết quả của cuộc trò chuyện là tình trạng của vấn đề gây tranh cãi nhất chia rẽ Mỹ và Trung Quốc: Đài Loan. Trong nửa thế kỷ qua, hai chính phủ đã giải quyết vấn đề này, về cơ bản đồng ý bất đồng về mối quan hệ tối hậu giữa hòn đảo và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Ông Tập coi thống nhất là trọng tâm của tương lai đất nước và di sản của chính mình; Mỹ coi việc bảo vệ Đài Loan khỏi sự ép buộc là trọng tâm trong lập trường của Mỹ với các đồng minh trong khu vực và số phận của một trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Dường như có các căng thẳng bắt nguồn từ các chương trình nghị sự tương phản này sẽ tăng đột biến một cách định kỳ trong tương lai cũng như trong quá khứ.
Một bản tin tốt trong bối cảnh này là việc thỏa thuận thiết lập lại việc liên lạc quân sự hai bên, mà Trung Quốc đã cắt đứt sau chuyến thăm Đài Loan của Chủ tịch Hạ viện Nancy Pelosi vào tháng 8/2022. Điều này được hoan nghênh về nguyên tắc vì nó làm giảm khả năng xảy ra sự cố liên quan đến máy bay hoặc tàu của Mỹ và Trung Quốc, mà nó hoạt động cận kê nhau hàng ngày. Nhưng liệu kênh này có thể được dựa vào nếu một sự cố xảy ra hay không, và nếu có, ảnh hưởng gì, vẫn là một vấn đề chưa được giải quyết.
Hội nghị thượng đỉnh dường như đưa ra lời hứa tăng cường hợp tác Mỹ-Trung về biến đổi khí hậu và điều chỉnh việc sử dụng trí thuệ nhân tạo. Tuy nhiên, điều quan trọng là liệu tinh thần của lời hứa đó cuối cùng có chuyển thành hành động cụ thể có ý nghĩa không.
Hội nghị thượng đỉnh dường như không thu hẹp sự khác biệt giữa Trung Quốc và Mỹ về hai cuộc xung đột lớn đang diễn ra trên thế giới. Trung Quốc đứng về phía Nga, trong khi Mỹ ở phía Ukraine, và Trung Quốc (không giống như Mỹ) đã giữ khoảng cách với Israel sau vụ tấn công ngày 7/10, từ chối lên án Hamas và kêu gọi ngừng bắn vô điều kiện.
Bất chấp những khác biệt này, hai chính phủ dường như không va chạm ở cả hai khu vực. Trung Quốc đã trì hoãn việc trang bị vũ khí cho Nga, và họ có lợi ích trong việc không thấy xung đột ở Trung Đông leo thang đến mức gây nguy hiểm cho khả năng nhập khẩu dầu của Iran. Ông Tập cũng muốn tránh một kịch bản mà sự khác biệt địa chính trị gia tăng về một trong hai cuộc khủng hoảng này tạo cớ để Mỹ thực hiện các biện pháp bổ sung có thể làm tăng thêm khó khăn kinh tế của Trung Quốc.
Nhưng vẫn còn phải xem liệu những tính toán như vậy từ phía Tập Cận Bình có khiến Trung Quốc kiềm chế ở Biển Đông hay không, nơi mà họ đã áp dụng áp lực ngày càng tăng đối với Philippines, một đồng minh lâu năm của Mỹ. Và hội nghị thượng đỉnh không đưa ra lý do gì để tin rằng Trung Quốc sẵn sàng sử dụng ảnh hưởng của mình để kiềm chế các chương trình hạt nhân và tên lửa của Triều Tiên.
Trong bảy thập niên, mối quan hệ Mỹ-Trung hiện đại đã phát triển đáng kể. Ngay từ đầu, không có mối quan hệ nào để nói đến, và Hoa Kỳ đã thấy mình trong một cuộc đối đầu vũ trang với Trung Quốc trong Chiến tranh Triều Tiên. Điều này được theo sau hai thập niên sau đó bởi một giai đoạn hợp tác chiến lược chống lại Liên Xô, và sau đó để thúc đẩy thương mại và đầu tư như một ưu tiên chung khi Chiến tranh Lạnh kết thúc. Nhưng quan hệ kinh tế đã trở thành một nguồn gốc của xích mích trong những năm gần đây, và khi Trung Quốc ngày càng trở nên quyết đoán, hai nước thấy mình ngày càng mâu thuẫn về mọi thứ, từ các vấn đề khu vực và toàn cầu đến nhân quyền.
Hội nghị thượng đỉnh San Francisco đã không thay đổi thực tế này. Quan hệ Mỹ-Trung vẫn là một vấn đề cần được xử lý, không phải là vấn đề cần giải quyết. Mong đợi bất cứ điều gì khác từ hội nghị thượng đỉnh là mong đợi quá nhiều. Mối quan hệ song phương quan trọng nhất thế giới tiếp tục là một mối quan hệ có tính cạnh tranh cao, và thách thức vẫn là những gì trước hội nghị thượng đỉnh: đảm bảo rằng cạnh tranh không ngăn cản sự hợp tác có chọn lọc hoặc nhường chỗ cho xung đột.
***
Richard Haass, Chủ tịch hồi hưu của Council on Foreign Relations. Ông là tác giả The Bill of Obligations: The Ten Habits of Good Citizens (NXB Penguin Press năm 2023) và bản tin Substack hàng tuần Home & Away.
