Mỹ có thể thua cuộc Chiến tranh Lạnh mới như thế nào?

Project-Syndicate

Joseph E. Stiglitz

Đỗ Kim Thêm dịch

Vì Hoa Kỳ có vẻ nghiêm túc về việc đối đầu với Trung Quốc trong một cuộc cạnh tranh mở rộng để giành quyền tối thượng trong toàn cầu, tốt hơn là họ nên bắt đầu mang lại ổn định cho trong nước. Các quốc gia khác sẽ không muốn liên minh với một cường quốc dựa trên các nền tảng kinh tế, xã hội và chính trị ngày càng bất trắc.

Hoa Kỳ dường như đã bước vào một cuộc chiến tranh lạnh mới với cả Trung Quốc và Nga. Và việc miêu tả về cuộc đối đầu của các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ như một cuộc cạnh tranh giữa nền dân chủ và độc tài đã thất bại trong việc nếm thử mùi vị, đặc biệt là vào thời điểm mà các nhà lãnh đạo tương tự đang tích cực tán tỉnh một kẻ vi phạm nhân quyền có hệ thống như Ả Rập Saudi. Tính cách đạo đức giả như vậy cho thấy rằng ít nhất đó là một phần quyền bá chủ toàn cầu, chứ không phải các giá trị, thực sự đang bị đe dọa.

Trong hai thập kỷ sau sự sụp đổ của Bức màn sắt, Hoa Kỳ rõ ràng là số một. Nhưng sau đó là những cuộc chiến sai lầm thảm khốc ở Trung Đông, cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, tình trạng bất bình đẳng gia tăng, dịch bệnh và các cuộc khủng hoảng khác dường như gây nghi ngờ về tính ưu việt của mô hình kinh tế Mỹ. Hơn nữa, giữa cuộc bầu cử của Donald Trump, cuộc âm mưu  đảo chính tại Tòa nhà Quốc hội Hoa Kỳ, nhiều vụ xả súng hàng loạt, đảng Cộng hòa có khuynh hướng đàn áp cử tri và sự gia tăng các việc tôn sùng giáo phái âm mưu như QAnon, có quá đủ bằng chứng cho thấy một số khía cạnh của sinh hoạt chính trị và xã hội Mỹ đã lâm trọng bệnh nặng nề.

Tất nhiên, Mỹ không muốn bị truất ngôi vị. Nhưng đơn giản chuyện không thể tránh khỏi là việc Trung Quốc sẽ vượt qua Mỹ về mặt kinh tế, bất kể chỉ số chính thức nào mà người ta sử dụng. Dân số của Trung Quốc không chỉ lớn gấp bốn lần so với Mỹ; nền kinh tế của Trung Quốc cũng đã tăng trưởng nhanh gấp ba lần trong nhiều năm (thực sự, nó đã vượt qua Hoa Kỳ về sức mua tương đương từ năm 2015).

Trong khi Trung Quốc đã không làm bất cứ điều gì để tuyên bố mình là một mối đe dọa chiến lược đối với Mỹ, đó là những dấu hiệu rõ ràng cho thấy tình hình là bất lợi. Tại Washington, có một sự đồng thuận lưỡng đảng rằng Trung Quốc có thể gây ra mối đe dọa chiến lược và điều tối thiểu mà Mỹ nên làm để giảm thiểu rủi ro là ngừng giúp nền kinh tế Trung Quốc phát triển. Theo quan điểm này, hành động phủ đầu được bảo đảm, ngay cả khi điều đó có nghĩa là vi phạm các quy tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới mà chính Hoa Kỳ đã làm rất nhiều để viết và cổ vũ.

Mặt trận này trong cuộc Chiến tranh Lạnh mới đã mở ra trước khi Nga xâm lược Ukraine. Và các quan chức cấp cao của Mỹ đã cảnh báo rằng cuộc chiến không được chuyển hướng mối quan tâm về tình trạng đe dọa lâu dài thực sự, đó là Trung Quốc. Cho rằng nền kinh tế Nga có quy mô tương đương với Tây Ban Nha, quan hệ đối tác „không giới hạn“ với Trung Quốc dường như không quan trọng về mặt kinh tế (mặc dù việc sẵn sàng tham gia vào các hoạt động gây rối trên khắp thế giới có thể chứng minh hữu ích cho nước láng giềng phía nam lớn hơn).

Nhưng một quốc gia „lâm chiến“ cần một chiến lược, và Hoa Kỳ không thể tự mình giành chiến thắng trong một cuộc cạnh tranh quyền lực lớn mới; Mỹ cần bạn bè. Các đồng minh tự nhiên của Mỹ là châu Âu và các nền dân chủ phát triển khác trên thế giới. Nhưng Trump đã làm mọi thứ có thể để xa lánh các quốc gia đó, và đảng Cộng hòa – vẫn hoàn toàn còn mang ơn ông – đã đem lại nhiều lý do để đặt câu hỏi liệu Mỹ có phải là một đối tác đáng tin cậy hay không. Hơn nữa, Hoa Kỳ cũng phải giành được lòng thiện cảm và sự thuyết phục của hàng tỷ người ở các nước đang phát triển trên thế giới và các thị trường mới nổi – không chỉ để có những con số đứng về phía mình, mà còn để đảm bảo quyền truy cập vào các nguồn lực quan trọng.

Trong việc tìm kiếm sự ủng hộ của thế giới, Hoa Kỳ sẽ phải bù đắp rất nhiều nền tảng bị thất thoát. Lịch sử lâu dài của Mỹ trong việc khai thác các quốc gia khác không giúp ích gì, và cũng không giúp cho tình trạng phân biệt chủng tộc cực kỳ sâu đậm của Mỹ – một sức mạnh mà Trump chuyển đạt một cách chuyên nghiệp và đạo đức giả. Gần đây nhất, các nhà hoạch định chính sách Mỹ đã đóng góp cho “tình trạng phân biệt chủng tộc bằng vắc xin“ toàn cầu, theo đó các nước giàu có được tất cả các mũi tiêm họ cần trong khi người dân ở các nước nghèo hơn bị bỏ lại cho số phận của họ. Trong khi đó, các đối thủ trong chiến tranh lạnh mới của Mỹ đã cung cấp vắc-xin của họ cho những nước khác với giá thấp hơn, đồng thời giúp các quốc gia phát triển các cơ sở sản xuất vắc-xin của riêng họ.

Khoảng cách biệt về uy tín thậm chí còn rộng hơn khi nói đến vấn đề biến đổi khí hậu, ảnh hưởng một cách không tương xứng đến những người ở phía Nam trong toàn cầu, những người có ít khả năng đối phó nhất. Trong khi các thị trường mới nổi lớn hiện nay đã trở thành nguồn dẫn đầu trong việc phát thải khí có hiệu ứng nhà kính, cho đến nay, lượng khí phát thải tích lũy của Mỹ vẫn là lớn nhất. Các nước phát triển tiếp tục làm tăng thêm cho họ, và tệ hơn, thậm chí còn không thực hiện những lời hứa ít ỏi của họ để giúp các nước nghèo quản lý các tác động của cuộc khủng hoảng khí hậu mà thế giới giàu có gây ra. Thay vào đó, các ngân hàng Mỹ góp phần vào các cuộc khủng hoảng nợ đang đe doạ ở nhiều quốc gia, thường cho thấy sự thờ ơ  đối với những đau khổ gây ra.

Châu Âu và Mỹ xuất sắc trong việc giảng dạy những người khác về những gì là đúng về mặt đạo đức và nhạy bén về mặt kinh tế. Nhưng thông điệp thường được đưa ra – như sự kiên trì trợ cấp nông nghiệp của Mỹ và châu Âu cho thấy rõ ràng – là „làm những gì tôi nói, không phải những gì tôi làm“. Đặc biệt là sau những năm trong thời của Trump, Mỹ không còn giữ bất kỳ tuyên bố nào về nền tảng đạo đức cao độ, cũng không có uy tín để đưa ra lời khuyên. Chủ nghĩa tân tự do và kinh tế học dựa vào chính sách ban phát chưa bao giờ được chấp nhận rộng rãi ở các nước miền Nam toàn cầu, và bây giờ chúng đang lỗi thời ở khắp mọi nơi.

Đồng thời, Trung Quốc đã xuất sắc không phải trong việc cung cấp các bài giảng mà còn cung cấp cho các nước nghèo cơ sở hạn tầng cứng. Đúng như vậy, các quốc gia này thường bị ngập nợ; nhưng, với hành vi của các ngân hàng phương Tây trong tư cách là chủ nợ ở các nước đang phát triển, Mỹ và các nước khác hầu như không có khả năng chê trách người khác  

Tôi có thể tiếp tục, nhưng vấn đề nên rõ ràng: Nếu Hoa Kỳ sẽ bắt tay vào một cuộc chiến tranh lạnh mới, họ đã hiểu rõ hơn về những gì Mỹ sẽ cần để giành chiến thắng. Chiến tranh lạnh cuối cùng đã giành chiến thắng với sức mạnh mềm của sự hấp dẫn và thuyết phục. Để đứng đầu, chúng ta phải thuyết phục phần còn lại của thế giới mua không chỉ các sản phẩm của chúng ta, mà còn cả hệ thống xã hội, chính trị và kinh tế mà chúng ta đang bán.

Mỹ có thể biết cách chế tạo máy bay ném bom và hệ thống tên lửa tốt nhất thế giới, nhưng các thứ này sẽ không giúp chúng ta ở đây. Thay vào đó, chúng ta phải cung cấp sự giúp đỡ cụ thể cho các nước đang phát triển và thị trường mới nổi, bắt đầu bằng việc miễn trừ tất cả thuộc về quyền tài sản trí tuệ liên quan đến COVID để họ có thể tự sản xuất vắc-xin và phương pháp điều trị.

Cũng quan trọng không kém, lại một lần nữa, phương Tây phải biến hệ thống kinh tế, xã hội và chính trị của chúng ta thành sự ghen tị của thế giới. Ở Mỹ, điều đó bắt đầu bằng việc giảm bạo lực súng đạn, cải thiện các quy định về môi trường, chống tình trạng bất bình đẳng và phân biệt chủng tộc, và bảo vệ quyền sinh sản của phụ nữ. Cho đến khi chúng ta chứng tỏ mình xứng đáng để lãnh đạo, chúng ta không thể mong đợi những người khác cùng dóng trống để diễn hành cùng với chúng ta.

***

Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế, Giáo sư Đại học Columbia, Cựu Kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (1997-2000), Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ, Đồng Chủ tịch của High-Level Commission on Carbon Prices, Thành viên của Independent Commission for the Reform of International Corporate và là tác giả chính của IPCC Climate Assessment năm 1995.