Đổ Kim Thêm dịch
Foto: Jabin Botsford/The Washington Post/Getty Images
Phong cách tham nhũng công khai của chính quyền Mỹ hiện nay trong chủ nghĩa tư bản dành cho thân hữu là sự đối lập với nền tảng định chế mà trong đó nền kinh tế Mỹ được xây dựng. Những người chiến thắng trong cuộc cạnh tranh thuộc giới đầu sỏ chính trị mới không phải là những người tạo ra những sản phẩm tốt nhất, mà là những người giỏi nhất trong việc tâng bốc vị vua điên rồ.
Tổng thống Donald Trump tuyên bố rằng việc bầu cử các đảng viên Dân chủ „xã hội chủ nghĩa“ sẽ đưa Hoa Kỳ vào con đường trở thành Venezuela hoặc Cuba. Nhưng các hành động của chính Trump, như gần như là thường lệ, đi ngược lại những gì ông nói và những gì Đảng Cộng hòa của ông được cho là đại diện. Thay vì tiếp tục ủng hộ chủ nghĩa tư bản và doanh nghiệp tự do, Đảng Cộng hòa của Trump cũng không còn ủng hộ nữa.
Điều đã làm nổi bật cho chủ nghĩa tư bản theo kiểu Mỹ là quyền sở hữu tư nhân nghiêm ngặt đối với các doanh nghiệp. Dưới chủ nghĩa tư bản theo kiểu Trung Quốc và Nga, chính phủ sở hữu các doanh nghiệp dường như bình thường thông qua các thỏa thuận đầy tham nhũng mà cuối cùng là nó phục vụ cho các nhà lãnh đạo chính trị và giới thân cận của họ – một hệ thống ít liên quan đến loại hình kinh tế mà người ta nghiên cứu trong một khóa học về kinh tế nhập môn. Nhưng hiện nay, Mỹ đang đi cùng đường với Nga và Trung Quốc.
Từ lâu, tôi đã lập luận rằng có nhiều phạm vi hơn cho sự can thiệp của chính phủ vào nền kinh tế Mỹ thông qua chính sách công nghiệp, và quy định là cần thiết trong nhiều lĩnh vực để điều chỉnh lợi ích cá nhân và tiện ích công cộng. Nhưng tôi luôn lập luận rằng những can thiệp như vậy phải được định chế hóa, theo các tiến trình minh bạch, không thuộc về cá nhân để tránh ngay cả tình trạng thể hiện của sự thiên vị trong chính trị.
Ngược lại, Đảng Cộng hòa đã ngấm ngầm tán thành chủ nghĩa tư bản theo kiểu côn đồ của Trump, một mô hình không giống như nền kinh tế thị trường dựa trên luật lệ mà giới bảo thủ thường tán thành. Do đó, không có gì ngạc nhiên – nhưng rất đáng lo ngại – khi chính quyền Trump được thông tin cho biết là đang thảo luận có thể khiến cho doanh nghiệp Anthropic, OpenAI và các doanh nghiệp AI khác „tự nguyện“ nhượng lại „cổ phần cho chính phủ“, giống như Putin đã „tự nguyện“ nhận được sự hỗ trợ từ giới tài phiệt của Nga.
Từ Nga và Trung Quốc đến Ả Rập Xê Út (nơi giới tinh hoa giàu có bị giam giữ tại Riyadh Ritz-Carlton trong ba tháng vào năm 2017-2018, cho đến khi họ bàn giao đủ cổ phần trong cổ phần của mình), doanh giới đã học được cách không thách thức chính phủ. Người sáng lập Alibaba Jack Ma và các giới cựu tài phiệt Nga như Mikhail Khodorkovsky và Boris Berezovsky có thể chứng thực điều đó.
Trump có thể không đi đến cực đoan như Putin hay Tập Cận Bình, nhưng cách tiếp cận cơ bản của ông là giống như vậy. Cách đối xử của chính quyền ông đối với Anthropic gợi nhớ đến cách mà chính phủ Trung Quốc đối phó với Jack Ma khi ông dám chỉ trích đối với giới lập quy. Sau khi đột ngột ban hành lệnh cấm xuất khẩu đối với các công cụ tiên tiến nhất của Anthropic vào đầu tháng này, chính quyền đang tổ chức các „cuộc thảo luận“ mới, có lẽ để rút ra những nhượng bộ bổ sung từ phòng thí nghiệm AI phát triển nhanh nhất của đất nước.
Chính quyền đã thực hiện các biện pháp quyết định theo hướng này vào tháng 8 năm ngoái, khi họ yêu cầu Nvidia và AMD cho chính quyền Mỹ 15% phần cắt giảm doanh số bán hàng của họ sang Trung Quốc để đổi lấy việc dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu. Trong trường hợp này, Trump đã công khai đánh đổi việc an ninh quốc gia (lý do biện minh cho các lệnh cấm) để lấy vài tỷ đô la doanh thu của việc tống tiền. Chưa đầy hai tuần sau, Intel „tự nguyện“ trao cho chính phủ 10% cổ phần để đổi lấy hỗ trợ tài chính mà họ được cho là sẽ nhận được theo Đạo luật CHIPS và Khoa học, được ban hành vào năm 2022.
Trong khi đó, để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của công chúng về việc quy định AI dưới một số hình thức, gần đây, Trump đã ký một sắc lệnh hành pháp kêu gọi các nhà phát triển AI tự tuân theo quy định trong bối cảnh hạn chế. Nhưng bản văn của tài liệu phản ánh rõ ràng ảnh hưởng của giới tài phiệt công nghệ như Mark Zuckerberg và Elon Musk. Ví dụ, bản văn quy định rõ rằng: „Không có phân đoạn nào trong phần này được hiểu là cho phép tạo ra yêu cầu cấp phép, cấp phép trước hoặc cho phép bắt buộc của chính phủ đối với việc phát triển, xuất bản, phát hành hoặc phân phối các mô hình AI mới, bao gồm cả các mô hình biên giới.“
Các quan chức chính quyền tuyên bố rằng những động thái này hướng tới chủ nghĩa tư bản nhà nước sẽ bảo đảm rằng mọi người đều được hưởng lợi từ AI. Nhưng nếu đó thực sự là mục tiêu, họ sẽ ủng hộ thuế đối với lợi nhuận của doanh nghiệp, mà nó tồn tại để đảm bảo rằng lợi ích của hoạt động kinh tế được chia sẻ, trong sự thừa nhận thực tế là bản thân các doanh nghiệp đã được hưởng lợi từ các tiện ích công cộng. Thay vào đó, chính quyền này đã làm suy yếu thuế doanh nghiệp. Trong những năm 1970, các khoản thuế đánh vào doanh thu tạo ra khoản thu tương đương với 2,6% GDP, trong khi ngày nay chúng chỉ tăng một nửa con số đó, mặc dù doanh thu tính theo tỷ lệ GDP đã tăng gần gấp đôi.
Trong mọi trường hợp, đối với bất kỳ ai nghĩ rằng Trump và giới cận thần của ông ta đang hành động vì quan tâm đến người Mỹ bình thường, bạn đúng là mẩu người cực kỳ dể tin và dễ bị lừa. Đây là chính quyền tham nhũng nhất trong lịch sử Hoa Kỳ – theo thứ tự độ lớn. Không có gì mà chính phủ này làm là hợp pháp. Mọi cổ phần mà họ nắm trong khu vực tư nhân đều được thúc đẩy bởi sự thiên vị hoặc các khoản đầu tư cá nhân của các quan chức cấp cao, và kết quả là những bóp mép về kinh tế sẽ chỉ tiếp tục gia tăng.
Thương hiệu chủ nghĩa tư bản của Đảng Cộng hoà có ảnh hưởng sâu rộng. Điều thứ nhất và quan trọng nhất là nó làm suy yếu nền dân chủ, đưa chúng ta đến gần hơn với chế độ đầu sỏ, nơi giới tinh hoa có liên hệ chính trị quyết định về chính sách. Thứ hai, nó cũng làm suy yếu sự thịnh vượng của Mỹ. Một nhận thức chủ yếu từ kinh tế học hiện đại và lịch sử kinh tế là các định chế mạnh mẽ, bao gồm về tinh thần thượng tôn pháp luật, nó là điều cần thiết để đạt được những cải thiện bền vững về mức sống.
Thái độ côn đồ của Trump là sự đối lập với nền tảng định chế mà trên đó nền kinh tế Mỹ được xây dựng. Những người chiến thắng trong cuộc cạnh tranh của giới đầu sỏ mới không phải là những người tạo ra những sản phẩm tốt nhất hoặc sáng tạo nhất (về mặt AI, danh hiệu đó dường như thuộc về Anthropic vào lúc này). Đúng hơn, đó là những người ít tuân thủ nguyên tắc nhất, và giỏi nhất trong việc tâng bốc vị vua điên. Có ai ngạc nhiên không khi Sam Altman, Giám đốc điều hành của đối thủ cạnh tranh vô tổ chức của Anthropic, OpenAI, lần đầu tiên đưa ra ý tưởng về chia cổ phiếu chính phủ cho chính quyền Trump?
Chính phủ có những lý do chính đáng để thúc đẩy các ngành công nghiệp còn non trẻ và điều chỉnh những ngành công nghiệp mà lợi nhuận tư nhân có thể không phù hợp với lợi ích công cộng – như trường hợp rõ ràng của AI. Nhưng những can thiệp thị trường này phải tuân thủ theo pháp luật và chịu sự giám sát từ các tổ chức độc lập, thay vì được tiến hành thông qua tự thoả thuận không rõ ràng, đặc biệt.
Với sự lãnh đạo của Trump, nước Mỹ sẽ phải tham gia cùng tất cả các quốc gia khác đang phải chịu đựng dưới chủ nghĩa tư bản thân tộc, thay vì những quốc gia đã chứng minh được một chiến lược công nghiệp thành công như thế nào. Nền kinh tế, dân chủ và an ninh quốc gia của nó đều đang bị hy sinh để thỏa mãn sự gian tham không đáy của Trump và những người tâng bốc ông.
***
Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế và là Giáo sư Kinh tế tại Đại học Columbia, là cựu nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (1997-2000), cựu chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ, và gần đây nhất là tác giả, , của The Road to Freedom: Economics and the Good Societ,NXB W. W. Norton & Company, Allen Lane, 2024.
KIM THEM DO 