Sau mười năm nhìn lại việc thành bại của Brexit

Đỗ Kim Thêm

Các cuộc biểu tình chống Brexit ở London xuất hiện vào đầu tháng Sáu: Brexit làm thua lỗ cho cả hai bên
Ảnh: Toby Melville / REUTERS

Bối cảnh

Cách đây mười năm, ngày 23 tháng 6 năm 2016, với khẩu hiệu chủ đạo “Người dân phải giành lại quyền kiểm soát”, phe vận động Brexit đã muốn giành lại quyền tự chủ mà theo họ đã bị Liên minh châu Âu (EU) tước đoạt, đồng thời kiểm soát chặt chẽ hơn biên giới của nước Anh. Cuối cùng, họ đã giành được một chiến thắng lịch sử trong cuộc trưng cầu dân ý với kết quả là 51,9% cử tri Anh đã bỏ phiếu ủng hộ việc rời khỏi EU..  

Mười năm sau, việc đánh giá thành bại của nước Anh trong việc Brexit vẫn là một vấn đề hết sức phức tạp. Nhìn chung, về mặt chính thức, nước Anh đã đạt được cả hai mục tiêu đề ra này. Nhưng trong lĩnh vực thương mại, Anh phải đối mặt với nhiều thủ tục hành chính phiền hà hơn; những tranh cãi liên quan đến vấn đề nhập cư vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng; tình trạng chia rẽ trong các đảng phái chính trị tiếp tục kéo dài; đặc biệt nhất là các đảng dân túy cánh hữu trỗi dậy ngày càng mạnh mẽ và đang tận dụng từ sự thất vọng của các cử tri từng bỏ phiếu ủng hộ Brexit.

Thực ra, cho đến nay, nhìn trong bối cảnh toàn diện, Brexit không được xem là một thành công nổi bật; ngược lại, những hệ lụy của nó vẫn tiếp tục kéo dài và tạo ra những thay đổi sâu rộng trong đời sống kinh tế, chính trị và xã hội của đất nước. Trong chiều hướng này, triển vọng của nước Anh còn mang nhiều bất trắc.

Tổng kết Brexit: Nền kinh tế Anh suy yếu

Nhiều nghiên cứu cho thấy Brexit đã gây tổn hại cho nền kinh tế Anh, với mức thiệt hại về năng lực kinh tế được ước tính vào khoảng 4%. Một trong những hệ quả rõ rệt nhất là nước Anh không còn duy trì được những lợi thế trong thị trường tài chính như trước đây.

Dù không còn phải đóng góp vào ngân sách của EU, khoản tiết kiệm này vẫn không đủ để bù đắp những thiệt hại kinh tế do Brexit gây ra cũng như sự sụt giảm nguồn thu thuế. Theo các ước tính hiện nay, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Anh thấp hơn từ 3% đến 8% so với kịch bản nước này vẫn ở lại EU.

Đáng chú ý nhất là việc rời khỏi thị trường chung và liên minh thuế quan đã tạo thêm gánh nặng cho hoạt động thương mại với EU. Mặc dù hai bên đã ký kết hiệp định thương mại tự do mới, các doanh nghiệp Anh vẫn phải đối mặt với nhiều thủ tục hành chính phức tạp hơn và chi phí cao hơn.

Các doanh nghiệp nhỏ là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, bởi vì họ không còn khả năng xuất khẩu sang thị trường EU như trước. Theo một số ước tính, gần một phần ba mức tăng giá thực phẩm tại Anh có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến Brexit.

Tình trạng nhập cư sau Brexit

Vấn đề nhập cư là một trong những yếu tố quan trọng nhất khiến nhiều cử tri Anh bỏ phiếu ủng hộ Brexit trong cuộc trưng cầu dân ý năm 2016. Họ muốn giành lại quyền kiểm soát biên giới với hy vọng rằng số người nhập cư vào Anh sẽ giảm xuống.

Tuy nhiên, thực tế đã không diễn ra như mong đợi. Dưới thời Thủ tướng Boris Johnson, số lượng lao động nước ngoài đến Anh thậm chí còn gia tăng, chỉ có điều họ không còn chủ yếu đến từ các nước châu Âu mà phần lớn đến từ Ấn Độ, Nigeria và Pakistan.

Xét trên khía cạnh này, những người ủng hộ Brexit chỉ đạt được một phần mục tiêu mà họ đề ra. Họ đã giành lại quyền kiểm soát chính sách nhập cư, nhưng điều mà nhiều người thực sự quan tâm lại là việc ngăn chặn tình trạng nhập cư bất hợp pháp, trong đó có người Việt Nam.

Trên thực tế, những người nhập cư trái phép chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tổng số người nhập cư vào Anh. Tuy nhiên, đối với nhiều người dân Anh, các số liệu thống kê khô khan không có sức thuyết phục bằng các hình ảnh thương tâm của những con thuyền chở người vượt biển cập bờ nước Anh hay những thay đổi thực tế mà họ cảm nhận được trong cuộc sống hằng ngày.

Từ Brexit đến sự trỗi dậy của Phong trào Cải cách

Mười năm trước, cuộc bỏ phiếu Brexit đã chia rẽ sâu sắc xã hội Anh. Đến nay, những chia rẽ đó vẫn còn và tiếp tục định hình đời sống chính trị của đất nước. Đồng thời, trong những năm gần đây, chúng cũng góp phần thúc đẩy sự trỗi dậy của Phong trào Cải cách Anh (Reform UK) do Nigel Farage, nhà lãnh đạo Đảng dân túy cánh hữu, khởi xướng. Ông là một trong những gương mặt nổi bật nhất của chiến dịch vận động Brexit.

Nếu như trước đây Farage tập trung vào mục tiêu đưa nước Anh ra khỏi EU, thì ngày nay ông chuyển trọng tâm sang giải quyết vấn đề nhập cư. Ông cam kết sẽ ngăn chặn các thuyền chở người vượt eo biển Manche, đồng thời trục xuất những người nhập cư trái phép. Bên cạnh đó, ông còn hứa hẹn với người dân Anh rằng họ sẽ dễ dàng được tiếp nhận nhà xã hội hơn, thời gian chờ khám chữa bệnh sẽ được rút ngắn và tình trạng tội phạm sẽ giảm bớt.

Những cử tri từng bỏ phiếu cho Brexit vào năm 2016 vốn đã mang tâm lý bất mãn đối với các đảng phái chính trị truyền thống. Ngày nay, chính tâm lý đó tiếp tục thúc đẩy nhiều người ủng hộ Reform UK. Trong hơn một năm qua, đảng của Farage thường xuyên dẫn đầu trong các cuộc thăm dò dư luận và đã giành được nhiều thắng lợi trong các cuộc bầu cử địa phương hồi tháng Năm, kể cả tại những khu vực vốn được xem là thành trì của Đảng Lao động.

Thực tế cho thấy nhiều cử tri ủng hộ Reform UK không nhất thiết phải nắm rõ toàn bộ chương trình hành động của đảng. Đối với họ, điều đó không phải là yếu tố quyết định. Các phong trào dân túy thường phát triển mạnh nhờ khả năng khai thác tâm lý bất mãn của cử tri hơn là dựa trên một chương trình chính sách chi tiết và nhất quán.

Đối với Nigel Farage, điều quan trọng nhất là duy trì được hai yếu tố quan trọng: sự bất mãn của người dân đối với hiện trạng và cảm giác rằng giới chính trị đang ngày càng xa rời quần chúng, không còn lắng nghe tiếng nói của họ.

EU tiếp tục chia rẽ nước Anh

Tại Anh, xu hướng ủng hộ việc tái hội nhập châu Âu đang gia tăng trở lại. Theo các cuộc khảo sát gần đây, từ 53% đến 56% người dân ủng hộ việc Anh tái gia nhập EU. Đặc biệt đáng kể nhất là trong nhóm tuổi từ 16 đến 24, tỷ lệ này lên tới 83%.

Từ năm 2027, Anh sẽ tham gia trở lại chương trình trao đổi sinh viên Erasmus+ của EU. Đây được xem là một bước đi mang tính biểu tượng, thể hiện xu hướng xích lại gần châu Âu hơn sau nhiều năm xa cách.

Gần đây, cựu Bộ trưởng Y tế thuộc Đảng Lao động, Wes Streeting, cho rằng Brexit là một sai lầm nghiêm trọng và nước Anh nên cân nhắc việc quay trở lại EU trong tương lai. Streeting hiện được xem là một trong những gương mặt có tiềm năng kế nhiệm Thủ tướng Keir Starmer.

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, vấn đề quan hệ với EU đang đặt Đảng Lao động vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan. Một bộ phận đáng kể đảng viên và cử tri của đảng mong muốn Anh quay trở lại EU hoặc ít nhất là tái tham gia thị trường chung và thiết lập một liên minh thuế quan mới với khối này.

Tuy nhiên, Đảng Lao động cũng cần duy trì sự ủng hộ của cử tri tại các khu vực từng là thành trì của Brexit, nơi nhiều người vẫn còn hoài nghi về việc xích lại gần châu Âu. Nếu tỏ ra quá thân EU, đảng có nguy cơ đánh mất nhóm cử tri này; ngược lại, nếu quá thận trọng, họ có thể để mất những cử tri thân châu Âu vào tay Đảng Xanh, Đảng Quốc gia Scotland (SNP) hoặc các đảng dân tộc chủ nghĩa xứ Wales.

Trong cuộc tổng tuyển cử năm 2024, Thủ tướng Keir Starmer đã giành chiến thắng bằng cách đưa ra những cam kết có thể thu hút cả hai phe trong cuộc tranh luận về Brexit. Tuy nhiên, sau khi nắm quyền, ngày càng rõ ràng rằng ông khó có thể làm hài lòng cả hai phía. Đối với nhiều cử tri cánh tả và tự do, Starmer chưa đi đủ xa trong việc cải thiện quan hệ với châu Âu. Trong khi đó, đối với những cử tri bảo thủ và ủng hộ Brexit, ông lại bị xem là đang tiến quá gần EU.

Một số nhà quan sát chính trị cho rằng chính chiến lược giúp Starmer giành chiến thắng cũng là nguồn gốc những khó khăn mà ông đang phải đối mặt. Không gian chính trị dành cho một lập trường trung dung về Brexit ngày càng thu hẹp. Trong khi đó, dưới thời Boris Johnson, Đảng Bảo thủ đã trở thành một chính đảng gắn chặt với di sản Brexit. Vì vậy, hiện nay hầu như không có nhân vật nổi bật nào trong đảng công khai kêu gọi nước Anh tái gia nhập EU..

Tương lai của Starmer

Theo tin tức cập nhật từ các các cơ quan truyền thông, chính giới Anh đã công khai đề nghị Starmer nên từ chức. Cho dù ông có nghe theo hay không, nhận định chung của chính giới và công luận đều cho rằng Thủ tướng Anh sẽ không thể cầm cự lâu hơn nữa.

Hai năm sau thắng cử, Starmer đang phải vật lộn với tỷ lệ thăm dò kém trong lịch sử. Trong cuộc bầu cử địa phương vào tháng Năm, đảng này đã phải chịu tổn thất nặng nề. Hàng loạt các thành viên hàng đầu trong nội các đã từ chức để phản đối phong cách lãnh đạo của Starmer. Hơn 100 thành viên của Đảng Lao động – khoảng một phần tư nhóm nghị sĩ tại Hạ viện – đã công khai kêu gọi ông từ chức hoặc nên đặt ra một thời biểu thích hợp cho sự ra đi.

Kết luận

Mười năm sau cuộc trưng cầu dân ý lịch sử, Brexit vẫn chưa có thể đánh giá chính xác bằng những kết luận đơn giản về thành bại. Brexit đã giúp cho nước Anh giành lại quyền tự chủ trong nhiều lĩnh vực, nhất là thương mại, nhưng đồng thời nước Anh chưa thực sự trở thành „Global Britain“ như kỳ vọng của những người ủng hộ Brexit. Ảnh hưởng của Anh tại châu Âu hiện nay không còn mạnh như khi còn là thành viên EU. Mặt khác, nước Anh cũng phải đối mặt với những thách thức mới về tăng trưởng kinh tế, nhập cư và sự phân cực chính trị trong xã hội.

Trong những năm tới, vấn đề quan trọng không còn là nhận định liệu Brexit đúng hay sai, mà là làm thế nào để tận dụng tốt nhất vị thế bên ngoài EU, đồng thời xây dựng một mối quan hệ thực dụng và ổn định hơn với các đối tác châu Âu. Tương lai của Anh sẽ phụ thuộc vào khả năng hàn gắn những chia rẽ kéo dài từ Brexit và tìm ra một định hướng phát triển mới phù hợp với bối cảnh kinh tế, chính trị đang thay đổi nhanh chóng của thế giới.

Brexit đã thay đổi nước Anh sâu rộng hơn nhiều so với những gì người ủng hộ lẫn người phản đối từng hình dung vào năm 2016. Mười năm sau, cuộc tranh luận về Brexit đã dần lắng xuống, nhưng những hệ quả của nó vẫn tiếp tục định hình tương lai chính trị, kinh tế và vị thế của nước Anh trên trường quốc tế.