Đỗ Kim Thêm
Ngay trước khi tối hậu thư của Mỹ gởi cho Iran hết hạn, Mỹ và Iran đã đồng ý về một lệnh ngừng bắn tạm thời cùng kế hoạch đàm phán cho một hòa ước dài hạn. Công luận và giới chính trị trên toàn thế giới thở phào nhẹ nhõm khi một thảm họa nhân đạo quy mô lớn đã được tránh khỏi, và nền văn minh rực rỡ của Iran không bị phá hủy như những lời đe dọa trước đó. Một niềm hy vọng mong manh về hòa bình cho Iran đã được nhen nhóm. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng không nên kỳ vọng quá mức.
Vào cuối tháng Hai, Mỹ và Israel đã phát động các cuộc tấn công phối hợp vào lãnh thổ Iran, một hành động bị nhiều chuyên gia đánh giá là vi phạm luật pháp quốc tế. Giờ đây, các bên tham chiến đã đồng ý ngừng bắn trong hai tuần. Trên trường quốc tế, sự nhẹ nhõm là rõ ràng — nhưng câu hỏi được các chuyên gia đặt ra là: cuộc xung đột sẽ được giải quyết theo hướng nào và lệnh ngừng bắn tạm thời này sẽ ra sao? Ai là bên được lợi, và ai chịu thiệt trong thỏa thuận? Liệu các cuộc đàm phán về một kế hoạch tái lập hòa bình cho khu vực có thực sự mang lại kết quả?
Các khía cạnh của lệnh ngừng bắn
Thỏa thuận ngừng bắn hai tuần giữa Mỹ, Israel và Iran được đưa ra theo đề xuất của Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố về thỏa thuận này chỉ vài giờ trước khi tối hậu thư đối với Iran hết hạn. Trước đó, ông đã đe dọa “xóa sổ nền văn minh Iran” và phá hủy cơ sở hạ tầng của nước này.
Vào đêm thứ Tư, ngày 8 tháng 4, Tổng thống Mỹ tuyên bố trên nền tảng Truth Social rằng ông sẽ kiềm chế mọi cuộc tấn công nếu Iran đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển Hormuz — điều mà Iran sau đó đã đồng ý. Israel cũng ủng hộ lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần, nhưng theo Thủ tướng Benjamin Netanyahu, thỏa thuận này không nên áp dụng cho Lebanon.
Ông Trump mô tả lệnh ngừng bắn là một “chiến thắng toàn diện” cho Washington. Ngược lại, giới lãnh đạo Iran cũng tuyên bố đây là một thành công lớn; truyền thông Iran thậm chí nói về một “chiến thắng trước Hoa Kỳ”. Từ thứ Sáu, ngày 10 tháng 4, các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran sẽ diễn ra tại thủ đô Islamabad của Pakistan, nơi một kế hoạch tái lập hòa bình dài hạn cho khu vực sẽ được thảo luận.
Thất bại chiến lược của Hoa Kỳ
Lệnh ngừng bắn tạm thời đã tạo ra sự nhẹ nhõm đáng kể trên toàn thế giới. Dư luận quốc tế nhìn chung đánh giá đây là “tin rất tốt cho thế giới”, bởi quyết định này đã ngăn chặn một bước leo thang mới trong cuộc xung đột tại Iran. Giới phân tích nhấn mạnh rằng điều quan trọng nhất là giảm bớt tổn thất cho người dân trong khu vực – những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ cuộc chiến bị họ xem là “không cần thiết” và vi phạm luật pháp quốc tế.
Về vai trò của Hoa Kỳ, nhiều chuyên gia nhận định rằng thỏa thuận ngừng bắn mang dấu hiệu của một thất bại chiến lược. Việc cho rằng Iran đã chấp thuận toàn bộ các yêu cầu của Tổng thống Mỹ bị đánh giá là “không đúng với thực tế”. Lập trường chính thức của hai bên vẫn còn cách biệt rất xa; do đó, khó có thể xem đây là một chiến thắng trọn vẹn cho Washington. Lý do quan trọng nhất là eo biển Hormuz – vị trí chiến lược then chốt đối với thương mại dầu mỏ toàn cầu – vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Iran. Trong bối cảnh đó, việc tuyên bố “chiến thắng hoàn toàn” là không phù hợp.
Mục tiêu tham chiến của Mỹ tại Iran không đạt được
Nhiều phân tích, cho dù là khác nhau, nhưng cũng đi đến kết luận chung cho rằng không có mục tiêu chiến tranh nào của Mỹ được thực hiện: Washington không giành được quyền kiểm soát chương trình tinh luyện uranium của Iran, cũng không đạt được mục tiêu thay đổi chế độ tại Tehran. Theo các chuyên gia, những mục tiêu này không thể đạt được bằng cách thức tiến hành chiến tranh như hiện nay.
Thành tựu duy nhất mà Mỹ có thể đạt được từ thỏa thuận ngừng bắn là việc khôi phục tuyến vận tải năng lượng quan trọng – một mục tiêu vốn không cần thiết trước khi chiến sự nổ ra, bởi việc phong tỏa eo biển Hormuz chỉ là phản ứng của Iran trước các cuộc tấn công từ Mỹ và Israel.
Câu hỏi đặt ra là: bên nào có thể xem mình là người chiến thắng trong bối cảnh ngừng bắn hiện nay. Một số chuyên gia cho rằng Iran đang tiến hành một cuộc chiến bất đối xứng, và “bên nào không thua sẽ là bên thắng”. Giới lãnh đạo Iran đặt cược rằng, dù nguồn lực hạn chế, họ vẫn có thể gây ra đủ thiệt hại để tạo áp lực đáng kể lên Mỹ. Ngược lại, Mỹ lại ở vị thế “phải thắng để không thua”, và vì vậy bị xem là đã thất bại về mặt chiến lược. Hệ quả là vị thế của Hoa Kỳ trong khu vực đang suy yếu.
Ai thắng và ai thua trong thỏa thuận ngừng bắn
Từ góc nhìn của Israel, thỏa thuận này cũng được đánh giá là một thất bại. Dù Iran bị suy yếu về mặt quân sự, chính quyền Tehran vẫn duy trì quyền lực. Câu hỏi đặt ra là liệu Iran có thể tái vũ trang, và nếu có, trong khoảng thời gian bao lâu. Đồng thời, việc Iran tiếp tục hỗ trợ lực lượng Hezbollah tại Lebanon có thể làm gia tăng nguy cơ xung đột giữa Mỹ và Israel.
Một yếu tố đáng chú ý khác là vai trò của Trung Quốc, quốc gia được nhiều phân tích xem là bên hưởng lợi lớn nhất về mặt địa chính trị. So với chính sách được đánh giá là khó đoán của Mỹ, Trung Quốc xuất hiện như một đối tác ổn định hơn trong mắt một số quốc gia trong khu vực. Với cách tiếp cận thận trọng, Trung Quốc được xem là bên giành lợi thế chiến lược tại Trung Đông, đặc biệt khi đặt trong bối cảnh cạnh tranh an ninh tại châu Á. Một số phân tích cho rằng với nguồn lực quân sự hạn chế, Mỹ hiện gặp khó khăn trong việc bảo đảm an ninh cho các đồng minh, ví dụ như bảo vệ Đài Loan trước nguy cơ bị tấn công hoặc phong tỏa.
Triển vọng đàm phán hòa bình trong khu vực
Nhìn tổng thể, giới quan sát cho rằng không nên kỳ vọng quá mức vào khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài trong thời gian ngắn, bởi lập trường giữa các bên tham chiến vẫn còn nhiều khác biệt sâu sắc. Chẳng hạn, kế hoạch 10 điểm của Iran – hiện đang được công bố – bao gồm những yêu cầu tối đa như việc dỡ bỏ toàn bộ các biện pháp trừng phạt. Nhiều chuyên gia nhận định rằng “Hoa Kỳ sẽ không thể chấp nhận điều đó”.
Trong bối cảnh này, việc kỳ vọng đạt được kết quả đàm phán trong vòng hai tuần được đánh giá là “không thực tế”. Ngoài ra, những hạn chế của Mỹ trong việc bảo đảm tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz trước các cuộc tấn công của Iran cũng đã bộc lộ rõ.
Trọng tâm cụ thể nhất của các cuộc đàm phán sắp tới sẽ xoay quanh vấn đề kiểm soát năng lực tinh luyện uranium của Iran. Nguy cơ một chính quyền suy yếu có thể tìm cách phát triển vũ khí hạt nhân trong tương lai được xem là ưu tiên hàng đầu. Do đó, chương trình hạt nhân của Iran sẽ là chủ đề trung tâm trong các cuộc thương lượng.
Tác động của lệnh ngừng bắn đối với giá dầu
Trên các thị trường tài chính và năng lượng, lệnh ngừng bắn tạm thời đã mang lại sự ổn định tương đối. Một điểm then chốt trong thỏa thuận giữa Mỹ, Iran và Israel – đảm bảo tự do hàng hải qua eo biển Hormuz – có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc giảm bớt căng thẳng trên thị trường dầu mỏ.
Eo biển Hormuz được xem là một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Việc Iran phong tỏa tuyến đường này – như phản ứng trước các cuộc tấn công – đã khiến giá dầu tăng mạnh. Kế hoạch giảm phong tỏa hiện nay đã kéo giá dầu thô tại Mỹ và châu Âu giảm đáng kể, đồng thời thúc đẩy thị trường chứng khoán toàn cầu. Tuy nhiên, giá dầu vẫn cao hơn khoảng một phần ba so với thời điểm trước khi chiến sự bùng nổ vào cuối tháng Hai.
Một phần nguyên nhân là lệnh ngừng bắn mới chỉ mang tính tạm thời. Bên cạnh đó, việc eo biển Hormuz bị đóng trong khoảng 40 ngày đã khiến thị trường thiếu hụt khoảng 400 triệu thùng dầu. Quá trình bình thường hóa thị trường năng lượng có thể kéo dài nhiều tháng.
Hệ quả đối với quan hệ giữa Hoa Kỳ và châu Âu
Cuộc xung đột tại Iran và những tuyên bố bị xem là đe dọa gây tội ác chiến tranh đã gây tổn hại đáng kể đến uy tín và mức độ tin cậy của Hoa Kỳ trong mắt các đồng minh. Nhiều ý kiến cho rằng châu Âu cần nhận thức rõ rằng Mỹ không còn là một đối tác hoàn toàn đáng tin cậy như trước, và vì vậy đang nỗ lực tăng cường tự chủ về quân sự và kinh tế.
Dù nhiều chính phủ châu Âu vẫn coi Mỹ là đồng minh quan trọng, quan hệ đối tác xuyên Đại Tây Dương đang chịu “sức ép lớn” do cách Washington xử lý các cam kết chung. Tuy nhiên, lợi ích chiến lược của châu Âu vẫn là duy trì quan hệ hợp tác với Hoa Kỳ, đồng thời cần có lập trường rõ ràng hơn trong các vấn đề song phương. Một số sự kiện gần đây – chẳng hạn như phản ứng trước các tuyên bố liên quan đến Greenland – được xem là minh chứng rằng việc “kiên quyết bảo vệ lập trường” có thể mang lại hiệu quả.
Kết luận
Lệnh ngừng bắn tạm thời đã mở ra một khoảng lặng cần thiết cho khu vực Trung Đông, song những khác biệt sâu sắc giữa các bên cho thấy con đường hướng tới hòa bình bền vững vẫn còn nhiều trở ngại. Các cuộc đàm phán sắp tới sẽ đóng vai trò then chốt trong việc xác định tương lai an ninh khu vực, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran và sự ổn định của các tuyến năng lượng chiến lược. Trong khi đó, những hệ lụy đối với quan hệ quốc tế – từ biến động thị trường dầu mỏ đến sự điều chỉnh trong liên minh giữa Hoa Kỳ và châu Âu – tiếp tục phản ánh mức độ phức tạp của cuộc khủng hoảng. Dù lệnh ngừng bắn mang lại hy vọng, triển vọng hòa bình lâu dài cho Iran vẫn phụ thuộc vào khả năng và thiện chí của các bên thu hẹp khác biệt và cam kết đối thoại một cách thực chất.
KIM THEM DO 