Joseph E. Stiglitz & Andrew Kosenko
Đỗ Kim Thêm dịch
Anadolu/Getty Images
Như nhiều nhà lãnh đạo châu Âu thừa nhận, Mỹ đã khiến cho châu Âu (bao gồm cả Anh và Na Uy) không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tự vệ. Sử dụng các tài sản của Nga bị phong toả để cung cấp khoản vay bồi thường cho Ukraine là một biện pháp mạnh mẽ theo hướng mà người châu Âu có thể thực hiện mà không cần sự tham gia của Mỹ.
Khi kỷ niệm bốn năm cuộc xâm lược của Nga vào Ukraine đang đến gần, Liên minh châu Âu vẫn chưa thực hiện một trong những biện pháp mạnh mẽ nhất để có thể tạo ra sự khác biệt thực sự trên thực địa ở Ukraine: sử dụng các tài sản của Nga bị phong toả để giúp cho Ukraine chống lại quân đội Nga. Làm như vậy sẽ đi một chặng đường dài để đảm bảo tương lai của Ukraine – và cả của châu Âu.
Tuần này, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron xác nhận rằng các nước EU sẽ hoàn tất giải pháp hỗ trợ tài chính cho Ukraine trong những ngày tới. Khi Nga tiếp tục tấn công cơ sở hạ tầng dân sự của Ukraine – nhà cửa, hệ thống sản xuất và phân phối điện, hệ thống sưởi ấm và nước – nhu cầu hỗ trợ tài chính là rất lớn. Ngay cả khi cuộc chiến kết thúc vào năm 2026, và không tính đến chi phí tái thiết khổng lồ, lên tới hơn 500 tỷ đô la Mỹ, Ukraine sẽ cần khoảng 140 tỷ trong hai năm tới, ngoài các nguồn tài chính khác, do tác động của cuộc chiến đối với nền kinh tế của nước này.
Ukraine tiếp tục kháng cự dũng cảm, chiến đấu với kẻ xâm lược lớn hơn nhiều đến bế tắc. Con số thương vong của Nga (chết và bị thương) vượt qúa một triệu. Tuy nhiên, sự mất mát nhiều sinh mạng đã mang lại cho Nga tương đối ít vùng lãnh thổ và dân số bị tàn phá bởi một số cuộc giao tranh khốc liệt nhất kể từ Thế chiến II và rải rác mìn hiện nay. Nga đã không đạt được bất kỳ mục tiêu chiến lược ban đầu nào trong việc phát động cuộc chiến.
Vào tháng 2/2022, ngay sau cuộc xâm lược toàn diện của Nga, 300 tỷ đô la Mỹ tài sản của ngân hàng trung ương Nga (chủ yếu là chứng khoán trả lãi) đã bị phong toả tại các định chế tài chính phương Tây. Vào tháng 10/2024, các nước G7 đã thiết lập chương trình Tăng tốc Doanh thu Đặc biệt (Extraordinary Revenue Acceleration, ERA), cung cấp các khoản vay cho Ukraine được tài trợ bằng lãi suất từ các tài sản của Nga bị phong toả. Theo chương trình ERA, tính cho đến nay, khoảng 30,9 tỷ euro (35,7 tỷ đô la Mỹ) trong số 45 tỷ euro đã được giải ngân.
Nhưng còn các tài sản cơ bản bị phong toả ở các khu vực pháp lý châu Âu thì sao? Nhiều tài khoản đã đáo hạn thành tiền mặt, mà Euroclear – định chế tài chính của Bỉ nắm giữ phần lớn tài sản – đã đặt vào tài khoản tại Ngân hàng Trung ương châu Âu với rất ít tiền lãi.
Một cuộc họp gần đây của Hội đồng EU đã thảo luận về việc sử dụng các tài sản này để thực hiện „Khoản vay bồi thường“ cho Ukraine, với số tiền 210 tỷ euro, chỉ có thể hoàn trả nếu Nga bồi thường cho Ukraine về sự tàn phá mà Nga đã gây ra. Về mặt thực tế, sự khác biệt duy nhất là Euroclear đầu tư tiền mặt vào trái phiếu Ủy ban được xếp hạng điểm tín dụng AAA thay vì tiền gửi ECB được xếp hạng AAA. Về nguyên tắc, Nga có thể đòi lại quyền sở hữu các tài sản này sau khi hoàn trả cho Ukraine, khiến Khoản vay bồi thường trở thành tạm thời và có thể đảo ngược.
Như chúng tôi đã lập luận trước đây, không có nguy cơ coi điều này là „tịch thu“. Không có tác động bất lợi nào mà giới chỉ trích về việc phong toả và chương trình ERA dự đoán đã trở thành hiện thực. Đồng euro vẫn chỉ đứng sau đồng đô la và các định chế tài chính châu Âu là nơi trú ẩn an toàn cho các nhà đầu tư trên toàn thế giới.
Trong khi Nga đã tạo ra cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất ở châu Âu về an ninh kể từ khi Thế chiến II kết thúc, chà đạp lên luật pháp và chuẩn mực quốc tế, tài sản của họ đã được các tổ chức châu Âu bảo vệ. Nhưng trong bất kỳ thế giới công bằng nào, người ta không thể có cả hai cách. Người ta không thể tấn công châu Âu bằng các chiến dịch gây nhiểu bằng GPS, đốt phá, phá hoại, chiến tranh trên không gian mạng và thông tin sai lệch – tất cả đều do tình báo quân sự Nga dàn dựng – trong khi được hưởng sự bảo vệ của các định chế tài chính và pháp lý châu Âu.
Nếu đã từng có thời điểm để siết chặt các ốc vít đối với Nga, thì đây chính là nó. Với doanh thu từ dầu mỏ và khí đốt giảm mạnh, Nga ngày càng khó khăn hơn trong việc chi trả cho cuộc chiến máy xay thịt của mình. Trong khi đó, chi tiêu quốc phòng đang tăng và tình trạng lạm phát lên cao đang gây tổn hại nghiêm trọng cho người tiêu dùng Nga.
Do các lệnh trừng phạt thứ cấp của Mỹ, tập đoàn lớn nhất của Ấn Độ đã ngừng nhập khẩu dầu của Nga. Bốn đại doanh nghiệp quốc doanh về dầu mỏ của Trung Quốc cũng đã báo hiệu rằng họ sẽ kiềm chế việc mua dầu của Nga trong ngắn hạn. Trung Quốc và Ấn Độ cùng nhau chiếm khoảng 85% doanh số trong thương vụ dầu của Nga, và việc mất các thị trường này sẽ có tác động nghiêm trọng đến nỗ lực chiến tranh của Nga. Do đó, không có gì ngạc nhiên khi Nga đang vội vã buộc phải chấm dứt chiến tranh với các điều kiện thuận lợi.
Để chia sẻ các rủi ro còn lại của Khoản vay bồi thường, Thủ tướng Bỉ Bart de Wever đã yêu cầu các quốc gia EU khác đảm bảo rằng Bỉ sẽ không chịu trách nhiệm về bất kỳ khoản bồi thường nào cho Liên bang Nga. Do đó, mỗi quốc gia thành viên phải đảm bảo một phần của khoản vay (dựa trên tổng thu nhập quốc dân).
Mối quan tâm của De Wever là không có cơ sở. Với những vi phạm nghiêm trọng Hiến chương Liên Hiệp Quốc và quy mô tội ác chiến tranh của Nga, không có con đường nào dẫn đến một trọng tài hoặc phán quyết thành công cho Nga mà Bỉ sẽ phải trả lại. Việc phong toả xảy ra do luật pháp của EU và Hội đồng châu Âu đã hạn chế việc thực thi bất kỳ phán quyết tiềm năng nào vào năm 2014, để đáp trả cuộc xâm lược đầu tiên của Nga vào Ukraine, khi Nga sáp nhập Crimea bất hợp pháp.
Mặc dù vậy, nếu bảo lãnh khoản vay từ các quốc gia thành viên EU là những gì cần thiết để vượt qua rào cản này, chúng nên được cung cấp ở mức độ cần thiết. Vì Bỉ không gặp rủi ro, nên không có rủi ro cho các nhà cung cấp bảo lãnh. Hơn nữa, các nước châu Âu nên chấm dứt các hiệp ước đầu tư song phương với Nga – điều mà họ nên làm từ lâu. Nga đã làm điều này một cách hiệu quả bằng cách thu tóm rất nhiều doanh nghiệp châu Âu.
Như nhiều nhà lãnh đạo châu Âu thừa nhận, châu Âu (bao gồm cả Vương quốc Anh và Na Uy) phải có khả năng tự vệ. Cung cấp khoản vay bồi thường cho Ukraine là một biện pháp mạnh đi theo hướng này mà người châu Âu có thể thực hiện mà không cần Mỹ tham gia.
Sẽ là sai lầm về mặt đạo đức nếu không theo đuổi lựa chọn này. Nga phải chịu trách nhiệm về cuộc tàn sát mà họ đã gây ra ở Ukraine. Một khoản vay bồi thường sẽ mang lại một chút công lý, mặc dù số tiền này chỉ chiếm một phần nhỏ thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng vật chất mà Nga đã gây ra, chưa kể đến thiệt hại gây ra cho hàng triệu người Ukraine. Cả một thế hệ sẽ mang theo chấn thương trong suốt phần đời còn lại của họ.
Khoản vay bồi thường không chỉ là về công lý. Đó là về sự sống còn. Bảo vệ Ukraine là bảo vệ châu Âu. Châu Âu phải vượt qua nỗi sợ hãi về việc thực thi quyền lực nếu muốn chống lại mối đe dọa rõ ràng, hiện tại và chết người xuất phát từ Moscow.
***
Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế, Giáo sư Đại học Columbia cà Cựu Kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (1997-2000), tác phẩm gần đây nhất là The Road to Freedom: Economics and the Good Society (W. W. Norton & Company, Allen Lane, 2024). Andrew Kosenko là Trợ lý Giáo sư Kinh tế Trường Quản lý Marist College.
