Lập trường dũng cảm của Brazil chống lại Trump

Project – Syndicate

Joseph E. Stiglitz

Đỗ Kim Thêm dịch

Evaristo Sa/AFP via Getty Images

(Lời người dịch: Mỹ và Brazil đang ở trong một cuộc khủng hoảng ngoại giao tệ hại nhất và không có dấu hiệu kết thúc. Tổng thống Mỹ Trump đã áp thuế 50% đối với hàng hóa từ Brazil. Nhưng điều này không chỉ là chính sách thương mại của Mỹ mà còn nhằm chống lại vị thẩm phán xét xử trong một phiên tòa buộc tội cựu Tổng thống Bolsonaro.

Theo tin mới nhất, Trump không còn đe doạ mà thực hiện nghiêm túc; Mỹ sẽ đánh thuế 50% các mặt hàng nhập khẩu từ Brazil, ngoại trừ nước cam, gỗ và các bộ phận của máy bay. Nhưng điểm đặc biệt nhất trong vụ này vì không chỉ là một cuộc xung đột thương mại, mà ngoài ra Trump đang yêu cầu Brazil chấm dứt việc truy tố cựu Tổng thống Jair Bolsonaro được ông cho là „có động cơ chính trị”. Trump tuyên bố: „Tổng thống Bolsonaro là một người tốt, và Brazil muốn đưa anh ta vào tù. Tôi nghĩ đây là một cuộc săn phù thủy và thấy nó rất đáng tiếc. Và không ai hài lòng với những gì Brazil đang làm, bởi vì Bolsonaro là một tổng thống được kính trọng, rất được kính trọng“.

Những người ủng hộ cho Bolsonaro đang ăn mừng các biện pháp trừng phạt của Trump. Chính quyền Trump sẽ không quên điều đó, một trong những người con trai của Bolsonaro, Eduardo, đã viết như vậy trên mạng xã hội. Hiện nay, Edurardo đang nỗ lực vận động hành lang cho cha mình trong chính giới Mỹ

Ngược lại, Lula tỏ ra không khuất phục và cáo buộc Trump là tấn công nghiêm trọng vào nền dân chủ của Brazil. “Có lẽ Trump không biết rằng hệ thống tư pháp của Brazil là độc lập.” Thái độ kiên quyết bảo vệ bảo vệ chủ quyền của Brazil của Lula được dân chúng ủng hộ nhiệt liệt. Cuộc thăm dò công luận của Atlas Intel cho thấy là uy tín của Lula đang tăng cao đột ngột do cuộc tấn công của Trump.

Mặc dù thuế quan của Mỹ đã ảnh hưởng nặng nề đến Brazil, nhưng xét về mặt kinh tế, Brazil ít phụ thuộc hơn vào xuất khẩu sang Mỹ nếu so với các quốc gia khác trong khu vực. Brazil được hưởng lợi nhiều lợi ích giao thương nhất với Trung Quốc vì là đối tác thương mại quan trọng nhất của Brazil.

Trong bối cảnh căng thẳng này, Joseh E. Stiglitz có bài bình luận để ca ngợi về thái độ can đảm của Tổng thống Lula và sau đây là bản dịch.)

***

Dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva, Brazil đã chọn việc tái khẳng định việc cam kết của mình đối với tinh thần thượng tôn pháp luật, ngay cả khi Mỹ dường như đang từ bỏ Hiến pháp của chính mình. Phải hy vọng rằng các giới lãnh đạo chính trị khác sẽ thể hiện lòng dũng cảm tương tự khi đối mặt với sự bắt nạt của quốc gia hùng mạnh nhất thế giới.

Trong nhiều thập niên, Hoa Kỳ là nhà vô địch của dân chủ, thương tôn pháp luật và nhân quyền. Tất nhiên, có sự khác biệt rõ rệt giữa lởi lẽ hùng biện và thực tế: trong thời Chiến tranh Lạnh, Mỹ đã lật đổ các chính phủ được bầu một cách dân chủ ở Hy Lạp, Iran, Chile và các nơi khác dưới danh nghĩa đánh bại chủ nghĩa Cộng sản. Ở trong nước, Hoa Kỳ đang trong một cuộc chiến để duy trì quyền công dân của người Mỹ gốc Phi một thế kỷ sau khi chế độ nô lệ kết thúc. Gần đây hơn, Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ đã hành động tích cực để hạn chế các nỗ lực sửa chữa di sản của lịch sử lâu dài về phân biệt chủng tộc.

Nhưng trong khi Hoa Kỳ thường thất bại trong việc thực hành những gì họ rao giảng, thì hiện nay họ cũng không làm như vậy. Tổng thống Donald Trump và Đảng Cộng hòa đã nhìn thấy điều đó.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, sự khinh miệt của Trump đối với việc thương tôn pháp luật lên đến đỉnh điểm trong nỗ lực lật ngược nguyên tắc quan trọng nhất của nền dân chủ: chuyển giao quyền lực trong an hòa. Ông tuyên bố – và vẫn khẳng định – rằng ông đã giành chiến thắng trong cuộc bầu cử năm 2020, mặc dù Loe Biden nhận được thêm khoảng bảy triệu phiếu bầu và mặc dù hàng chục tòa án phán quyết rằng không có các việc bất thường đáng kể nào trong cuộc bầu cử.

Bất cứ ai quen thuộc với Trump có thể không ngạc nhiên; điều ngạc nhiên lớn là khoảng 70% đảng viên Cộng hòa tin rằng cuộc bầu cử đã bị gian lận. Nhiều người Mỹ – bao gồm đa số của một trong hai đảng lớn – đã lọt sâu vào bẩy của các thuyết âm mưu kỳ quặc và thông tin sai lệch. Đối với nhiều người ủng hộ Trump, dân chủ và tôn trọng luật pháp ít quan trọng hơn việc duy trì lối sống của người Mỹ, mà trên thực tế có nghĩa là đảm bảo sự thống trị của nam giới da trắng với cái giá mà những người khác gánh chịu.

Dù tốt hay xấu, nước Mỹ từ lâu đã mang lại một mô hình cho những người khác noi theo. Và thật không may, có những kẻ mị dân trên khắp thế giới sẵn sàng điều chỉnh công thức của Trump là chà đạp lên các thể chế dân chủ và bác bỏ các giá trị làm nền tảng cho chúng.

Một ví dụ nổi bật là cựu tổng thống Brazil, Jair Bolsonaro, người đã đi xa đến mức cố gắng bắt chước cuộc tấn công vào Điện Capitol vào ngày 6 tháng 1 năm 2021 để ngăn chặn cuộc bầu cử của Biden. Âm mưu đảo chính vào ngày 8 tháng 1 năm 2023 ở Brasília lớn hơn cuộc tấn công vào Điện Capitol của Mỹ, nhưng các thể chế của Brazil vẫn giữ vững – và hiện nay họ đang yêu cầu Bolsonaro phải chịu trách nhiệm.

Trong khi đó, Mỹ đã đi theo hướng ngược lại kể từ khi Trump trở lại Toà Bạch Ốc vào tháng Giêng. Một lần nữa, Trump đã nói rõ rằng ông yêu thích thuế quan và ghê tởm việc tôn trọng luật lệ – thậm chí vi phạm thỏa thuận thương mại mà ông đã thực hiện với Mexico và Canada trong nhiệm kỳ đầu tiên. Và hiện nay, xem thường Hiến pháp Hoa Kỳ, trao cho Quốc hội thẩm quyền duy nhất để áp đặt thuế – và thuế quan chỉ là một loại thuế cụ thể đối với hàng hóa và dịch vụ nhập khẩu – ông đã đe dọa sẽ áp thuế 50% đối với Brazil trừ khi họ ngăn chặn việc truy tố Bolsonaro.

Ở đây, Trump đã vi phạm việc tôn trọng pháp luật để nhấn mạnh rằng Brazil, quốc gia đã tuân thủ tất cả các quy tắc nghiêm ngặt của thủ tục pháp lý trong việc truy tố Bolsonaro, cũng làm như vậy. Quốc hội chưa bao giờ ban hành thuế quan như một công cụ để thuyết phục các quốc gia tuân theo các mệnh lệnh chính trị của tổng thống, và Trump không thể trích dẫn bất kỳ luật nào cho ông thậm chí cho ông che đậy việc đáng xấu hổ về các hành động vi hiến của mình.

Những gì Brazil đang làm trái ngược rõ rệt với những gì đã xảy ra ở Mỹ. Trong khi tiến trình pháp lý đã diễn ra một cách chậm chạp nhưng thận trọng để buộc những người đã tham gia vào cuộc nổi dậy ngày 6 tháng 1, ngay sau khi nhậm chức lần thứ hai, Trump đã sử dụng quyền ân xá của tổng thống để tha thứ cho tất cả những người đã bị kết án hợp lệ – ngay cả những người bạo lực nhất. Đồng lõa trong một cuộc tấn công khiến cho năm người thiệt mạng và hơn 100 cảnh sát bị thương không phải là tội ác.

Giống như Trung Quốc, Brazil đã từ chối khuất phục trước sự bắt nạt của Mỹ. Tổng thống Luiz Inacio Lula da Silva gọi lời đe dọa của Trump là „sự tống tiền không thể chấp nhận được“. Ông nói thêm: „Không có người nước ngoài nào sẽ ra lệnh cho tổng thống này“.

Ông Lula đã bảo vệ chủ quyền của đất nước mình không chỉ trong lĩnh vực thương mại mà còn trong việc điều chỉnh các nền tảng công nghệ do Mỹ kiểm soát. Các nhà tài phiệt công nghệ của Mỹ sử dụng tiền bạc và ảnh hưởng của họ trên toàn thế giới để cố gắng buộc các quốc gia cho phép họ tự do theo đuổi các chiến lược tối đa hóa lợi nhuận của họ, điều này chắc chắn gây ra những tác hại to lớn, bao gồm cả việc đóng vai trò như một kênh gây thông tin sai lệch.

Như trong các cuộc bầu cử gần đây ở Canada và Úc, Lula đã nhận được sự ủng hộ của cả nước khi người Brazil rút lui khỏi chính quyền Mỹ và tập hợp xung quanh ông. Nhưng đó không phải là điều thúc đẩy Lula đưa ra lập trường của mình. Đó là một niềm tin thực sự vào quyền của Brazil được theo đuổi các chính sách của riêng mình mà không có sự can thiệp của nước ngoài.

Dưới sự lãnh đạo của Lula, Brazil đã chọn việc tái khẳng định lời cam kết của mình đối với tinh thần thương tôn pháp luật và dân chủ, ngay cả khi Mỹ dường như đang từ bỏ Hiến pháp của chính mình. Phải hy vọng rằng các giới lãnh đạo khác của các quốc gia lớn nhỏ sẽ thể hiện sự dũng cảm tương tự khi đối mặt với sự bắt nạt của quốc gia hùng mạnh nhất thế giới. Trump đã làm suy yếu nền dân chủ và việc trọng pháp ở Mỹ – có lẽ không thể khắc phục được. Trump không được phép làm như vậy ở nơi khác.

***

Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế, Giáo sư Đại học Columbia, Cựu nhà kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới (1997-2000), Cựu Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ, cuốn sách mới nhất của ông là The Road to Freedom: Economics and the Good Society (W. W. Norton & Company, Allen Lane, 2024).