Natasha Hall & Joost Hiltermann
Đỗ Kim Thêm dịch
Trong hơn nửa thế kỷ, triều đại Assad dường như đã nắm giữ Syria một cách bất khả xâm phạm. Dựa vào một bộ máy an ninh hùng mạnh, sử dụng vũ lực tàn bạo và các đồng minh hùng mạnh như Nga, Iran và Hezbollah, họ đã chống chọi được nhiều cuộc nổi dậy, thậm chí là một cuộc nội chiến khủng khiếp khiến hàng trăm nghìn người thiệt mạng và trong một thời gian, chế độ này đã mất quyền kiểm soát phần lớn đất nước. Trong những năm gần đây, Tổng thống Syria Bashar al-Assad, người có chính phủ bị trừng phạt và bị tẩy chay khỏi ngoại giao khu vực và quốc tế kể từ năm 2011, thậm chí đã lấy lại được một số vị thế của mình khi Liên đoàn Ả Rập khôi phục Syria và có những cuộc nói chuyện về việc nới lỏng lệnh trừng phạt.
Tuy nhiên, cuối cùng, chế độ này lại trở thành một ngôi nhà làm bằng những quân bài. Khiến cả thế giới ngạc nhiên, khi chế độ đã bị phiến quân Hồi giáo Hayat Tahrir al-Sham – Nhóm Giải phóng Syria, hay HTS – đánh bại chỉ trong vài ngày mà không cần phải chống trả nhiều. Vào Chủ Nhật, khi HTS nhanh chóng kiểm soát Damascus, Nga tuyên bố Assad đã tị nạn tại Moscow và cựu thủ tướng của ông đã được hộ tống đến Khách sạn Four Seasons ở thủ đô Syria để chính thức bàn giao quyền lực. Toàn bộ sự việc diễn ra chưa đầy hai tuần, với rất ít đổ máu, trái ngược với số lượng lớn người đã thiệt mạng trong chiến tranh.
Chuỗi sự kiện đáng kinh ngạc cho phép HTS lật đổ chế độ Syria có nhiều nguyên nhân, bao gồm cả việc Israel chặt đầu đồng minh Hezbollah của Syria một cách ngoạn mục và phá hủy phần lớn kho vũ khí tên lửa của nhóm này, sự xói mòn quyền lực và ảnh hưởng của Iran do mất Hezbollah làm „lực lượng phòng thủ tiên phong“, sự đổ vỡ trong các cuộc đàm phán hòa giải giữa Ankara và Damascus, quân đội Syria được trả lương thấp và suy sụp tinh thần, và sự bận tâm của Nga với cuộc chiến tốn kém mà họ đã phát động ở Ukraine. Ban đầu, cuộc tấn công chớp nhoáng của HTS dường như đã được Thổ Nhĩ Kỳ bật đèn xanh, vốn đã bảo vệ phiến quân trong thời gian dài tại thành trì của chúng ở Idlib, tây bắc Syria. Nhưng chủ yếu là một chiến dịch trong nước của Syria.
Vào ngày 30 tháng 11, phiến quân HTS đã chiếm Aleppo, thành phố thứ hai của Syria, chỉ trong một ngày và tràn về phía nam đến Damascus. Khi làm như vậy, họ đã châm ngòi cho các cuộc nổi loạn tự phát chống lại chế độ cai trị ở Sweida và Daraa ở phía nam và Deir ez-Zor ở phía đông.
Vào ngày 5 tháng 12, họ chiếm được Hama, thành phố lớn thứ tư của Syria; hai ngày sau, họ chiếm được Homs, thành phố lớn thứ ba, nằm trên con đường nối liền thủ đô Damascus với vùng đất trung tâm của người Alawite của chế độ ở những ngọn núi sừng sững trên bờ biển Địa Trung Hải. Động lực phi thường của phiến quân kết hợp với cơ sở của chính phủ hỗ trợ bị xói mòn nghiêm trọng là quá lớn để chế độ có thể chống lại.
Trong cuộc chạy đua đến Damascus, quân nổi dậy đã đưa một cuộc nội chiến mang tính quốc tế cao độ, ít nhất là cho đến hiện tại, đến một kết thúc tích cực, hầu như không có sự can thiệp của nước ngoài. Cuối cùng, chế độ Assad đã giữ các thành phố Syria và những người ủng hộ là Nga, Iran và Hezbollah, nhiều năm ném bom đẫm máu và bao vây để giành lại trong cuộc nội chiến đã bị lực lượng đối lập tràn ngập dễ dàng. Việc quân nổi dậy tiếp quản đất nước đánh dấu một sự thay đổi lớn ở Trung Đông khiến các cường quốc khu vực và quốc tế không chắc chắn về cách phản ứng. Chỉ mới vài tuần trước, chính quyền Biden đã làm việc với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất để dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với Syria để đổi lấy việc Assad tránh xa Iran và chặn các chuyến hàng vũ khí của Hezbollah, theo nhiều nguồn tin nói với Reuters.
Nhưng sự sụp đổ của Assad cũng cho thấy các cuộc xung đột khác nhau trong khu vực có mối liên hệ chặt chẽ và theo những cách không thể đoán trước như thế nào, và điều gì có thể xảy ra khi chúng bị bỏ qua hoặc bình thường hóa. Xung đột Israel-Palestine và nội chiến Syria đều chia sẻ số phận này. Sự bùng nổ đột ngột của cuộc xung đột Israel-Palestine với cuộc tấn công ngày 7 tháng 10 của Hamas đã dẫn đến cuộc chiến tranh của Israel ở Gaza, chiến dịch của Houthis ở Biển Đỏ, cuộc chiến tranh của Israel ở Lebanon và hàng loạt cuộc tấn công giữa Iran và Israel.
Ở Syria, trận động đất mới nhất này đã chấm dứt trật tự hiện tại. Trong cả hai trường hợp, những biến động nhanh chóng mà không có tác nhân bên ngoài nào chuẩn bị cho thấy sự điên rồ khi né tránh các cuộc xung đột kéo dài của Trung Đông để duy trì một nguyên trạng không thể chịu đựng được. Mặc dù vẫn còn nhiều câu hỏi về cách HTS sẽ cố gắng quản lý đất nước – và thực sự là liệu nó có thể cạnh tranh với các nhóm khác nhau đang cạnh tranh giành ảnh hưởng hay không – thì sự kết thúc của Assad dường như chắc chắn sẽ làm thay đổi cán cân quyền lực của khu vực.
Cuộc chiến mà phương Tây đã quên
Cuộc tấn công của quân nổi dậy chống lại Assad bắt nguồn từ cuộc nội chiến Syria bắt đầu vào năm 2011 và chưa bao giờ thực sự kết thúc. Trong bối cảnh các cuộc nổi dậy Mùa xuân Ả Rập, người dân Syria đã phát động các cuộc biểu tình ôn hòa, nhưng cuộc đàn áp đẫm máu của chế độ đã khiến một số người biểu tình cầm vũ khí và lực lượng nổi dậy tham gia. Khi cuộc nội chiến trở nên bạo lực hơn, nó cũng thu hút các nhóm cực đoan như AQI (al Qaeda ở Iraq) và chi nhánh của nó là Nhà nước Hồi giáo (còn gọi là ISIS). Cuộc xung đột nhanh chóng trở nên quốc tế hóa, khi các thế lực bên ngoài – Iran, các quốc gia vùng Vịnh, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và đặc biệt là Hoa Kỳ – chuyển vũ khí và tiền cho các nhóm vũ trang mà họ ưa thích. Nhưng vào thời điểm đó, Iran và Nga, các đồng minh của chế độ Syria, đã chứng tỏ họ có cam kết hơn: Iran và các lực lượng dân quân ủy nhiệm của họ – đặc biệt là Hezbollah – đã giúp Assad bao vây và ném bom vào chính người dân của mình; Nga với các máy bay chiến đấu Sukhoi của mình đã phá hủy toàn bộ các thành phố. Với sự giúp đỡ của họ, người ta ước tính rằng chế độ này đã giết ít nhất nửa triệu người dân của chính mình, làm mất tích thêm 130.000 người và khiến khoảng một nửa dân số – khoảng 14 triệu người – phải di dời. Cuối cùng, Liên Hiệp Quốc thậm chí còn ngừng đếm số người chết.
Cuộc xung đột đã gây ra những hậu quả quốc tế sâu rộng. Sự xuất hiện của hơn một triệu người tị nạn Syria ở châu Âu vào năm 2015 đã thúc đẩy sự trỗi dậy của các đảng cực hữu ở nhiều nước châu Âu, khiến các chính phủ châu Âu phải củng cố mối quan hệ với các nhà lãnh đạo độc tài như Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Tổng thống Tunisia Kais Saied để ngăn chặn dòng người tị nạn. Nhiều đảng trong số này cũng lấy lòng Damascus và Điện Kremlin, một lợi ích bổ sung cho cả hai chế độ. Cuộc chiến cũng là một cuộc đảo chính lớn đối với Moscow, nơi đã sử dụng sự can thiệp thành công của mình vào năm 2015 để chống đỡ cho chế độ Assad và mở rộng ảnh hưởng quân sự của riêng mình. Lần đầu tiên kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Nga đã tham gia vào một cuộc xung đột lớn bên ngoài „vùng nước ngoài gần“ của mình. Nga cũng trân trọng quyền tiếp cận cảng nước ấm duy nhất của mình – tại Tartus trên bờ biển Địa Trung Hải của Syria – cũng như quyền kiểm soát căn cứ không quân Hmeimim gần Latakia, ở phía tây Syria.
Và mặc dù liên minh ngày càng phát triển của Nga với Trung Quốc thường bắt nguồn từ cuộc xâm lược toàn diện của nước này vào Ukraine vào năm 2022, nhưng mối quan hệ chặt chẽ hơn giữa hai nước thực sự bắt đầu từ cuộc nội chiến Syria, khi Bắc Kinh bắt đầu bỏ phiếu cùng bước với Điện Kremlin tại Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, sử dụng quyền phủ quyết của mình thường xuyên hơn bao giờ hết. Mặc dù vai trò của Trung Quốc ở Syria là rất nhỏ, nhưng các lá phiếu và lời lẽ ủng hộ chế độ Syria của nước này là một cách để đẩy lùi bá quyền của Hoa Kỳ và những nỗ lực thách thức các chính phủ có chủ quyền vì vi phạm nhân quyền, do đó giúp đưa Bắc Kinh liên kết với Điện Kremlin trong mối quan hệ đối tác sau này trở thành „không giới hạn“.
Đến năm 2018, đối với những người quan sát bên ngoài, cuộc nội chiến Syria đã được kiểm soát và phần lớn được kiềm chế. Các đồng minh và kẻ thù của Assad đã tôn vinh ông là người chiến thắng mặc dù, theo nhiều nguồn tin, các mối nối đã bị sờn rách.
Kể từ mùa hè năm 2024, cuộc tấn công của Israel ở Lebanon và các cuộc tấn công vào Iran đã làm suy yếu đáng kể Iran và Hezbollah, những đồng minh trung thành của Assad. Thật vậy, ngoài việc tiêu diệt các giới chức cấp cao của Hezbollah, Israel đã làm suy yếu kho vũ khí tên lửa và rocket khổng lồ của Iran của nhóm này, và Israel vẫn tiếp tục tấn công các chuyến hàng vũ khí của Iran cho Hezbollah ở Syria ngay cả sau khi Israel và Lebanon tuyên bố ngừng bắn vào ngày 27 tháng 11. Cùng lúc đó, Erdogan, một kẻ thù thường xuyên của Assad, đã mất kiên nhẫn với việc Syria từ chối thỏa hiệp và hòa giải với Thổ Nhĩ Kỳ, và ngay cả Tổng thống Nga Vladimir Putin, đồng minh thân cận của Assad, cũng thất vọng vì chế độ này không muốn tìm ra một số biện pháp hòa giải.
Trong khi đó, HTS đã phát triển từ vị thế là chi nhánh Syria của al Qaeda thành một nhóm Hồi giáo từ bỏ chủ nghĩa thánh chiến xuyên quốc gia, tập trung cuộc chiến của mình vào chế độ Assad. Chờ thời cơ, nhóm này đã liên minh với các nhóm khác, điều chỉnh thông điệp, giành được sự bảo vệ từ Thổ Nhĩ Kỳ và thành lập một chính phủ dân sự trong khu vực kiểm soát của mình ở Idlib, ngay cả khi nhóm này cai trị bằng nắm đấm sắt.
Trong những năm đó, quân nổi dậy không bao giờ quên mục tiêu bao trùm của mình là lật đổ Assad. Sau đó, vào đầu tháng 11, các cuộc đàm phán giữa Damascus và Ankara – về việc tạo ra các điều kiện cho phép người tị nạn Syria ở Thổ Nhĩ Kỳ hồi hương an toàn, điều đã trở thành vấn đề thúc đẩy đối với Thổ Nhĩ Kỳ – lại đổ vỡ vì sự ngoan cố của Assad, một sự kiện có thể đã khiến chính phủ Erdogan không cản đường HTS khi nhóm này quyết định thoát khỏi Idlib vài tuần sau đó.
Cuối cùng, hầu như không có người Syria nào tỏ ra sẵn sàng hy sinh thêm cho chế độ này, hoặc đơn giản là không thể. Có lẽ quan trọng nhất, HTS tính toán rằng lực lượng quân đội Syria được đào tạo kém, trả lương thấp và suy sụp tinh thần sẽ không chống trả nhiều hơn là sự phản kháng mang tính tượng trưng. Họ đã đúng. Phần lớn lực lượng Syria đã tan rã. Khi chứng kiến sự tiến triển nhanh chóng của HTS, người dân Daraa và Sweida ở phía nam đã nhanh chóng nổi dậy và tự mình trục xuất chế độ khỏi khu vực của họ.
Có lẽ điều gây sốc hơn nữa là của sự ủng hộ quốc tế dành cho Assad không còn nửa. Vào ngày 6 tháng 12, Nga đã triệu hồi quân đội và các nhà ngoại giao của mình và bắt đầu rút khỏi các căn cứ của mình. Với các lựa chọn ngày càng ít đi, Iran cũng rút các lực lượng dân quân đồng minh của mình, thừa nhận rằng việc chiến đấu cho Assad sẽ là vô ích. Ở phía đông, Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) do người Kurd thống trị và các hội đồng quân sự do người Ả Rập lãnh đạo đã đạt được thỏa thuận với các lực lượng của chế độ để chiếm các khu vực do chế độ kiểm soát ở Deir ez-Zor và quan trọng nhất là cửa khẩu Albu Kamal với Iraq, cắt đứt các tuyến tiếp tế của chế độ từ Iran và Iraq. Khi quân nổi dậy tiến gần đến Damascus, lực lượng còn lại của Nga, Iran và chế độ cũng rút khỏi vị trí của họ trên khắp vùng đông bắc.
Niềm hân hoan và sự lo lắng
Tương lai của Syria và khu vực này đang đầy rẫy sự bất định. Các cuộc đụng độ đã diễn ra giữa các nhóm vũ trang Quân đội Quốc gia Syria (SNA) do Thổ Nhĩ Kỳ hậu thuẫn ở phía bắc và Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) do người Kurd thống trị. Trong khi hầu hết người Syria đang hân hoan, bao gồm hàng triệu người lưu vong đang bắt đầu tìm đường hồi hương từ Lebanon, Thổ Nhĩ Kỳ và những nơi khác, thì số phận của nhiều người Kurd bị Thổ Nhĩ Kỳ trục xuất trước đó khỏi Afrin và các khu vực khác ở phía bắc vẫn chưa chắc chắn. Tướng Mazloum Abdi của SDF đã tuyên bố rằng chính quyền của ông rất hài lòng với sự sụp đổ của chế độ Assad và sự phối hợp của ông với HTS, nhưng người Kurd và Thổ Nhĩ Kỳ sẽ cần phải đi đến một sự thỏa hiệp không gây ra thêm đổ máu bên trong và bên ngoài biên giới Syria, một thách thức khó khăn ngay cả trong thời điểm tốt nhất.
Trong khi đó, hàng nghìn chiến binh Nhà nước Hồi giáo vẫn bị giam giữ trong các nhà tù ở đông bắc dưới sự kiểm soát của SDF. Những chiến binh đó, nếu họ trốn thoát hoặc nếu các nhóm tái xuất hiện, sẽ là một kẻ phá hoại quan trọng đối với bất kỳ chính phủ hậu Assad nào và đối với khu vực.
Tương tự như vậy, Israel đã xâm chiếm khu phi quân sự trên biên giới với Syria và tiếp tục tấn công các kho vũ khí và các địa điểm nghi sản xuất vũ khí hóa học. Hiện tại, Thổ Nhĩ Kỳ đã giành được ưu thế lớn trong kết quả hiện tại, và Nga, trong cuộc rút lui vội vã của mình, đã phải chịu một tổn thất nặng nề. Tuy nhiên, Iran dường như là bên thua cuộc lớn nhất, với chiến lược „phòng thủ trước“ của mình bị phá vỡ, và bản thân Tehran hiện đang phải đối mặt với nguy cơ bị Israel tấn công vào chương trình hạt nhân của mình.
Trong bối cảnh cán cân lực lượng bên ngoài thay đổi nhanh chóng này, người Syria sẽ phải đối mặt với một cuộc chiến chia sẻ quyền lực khó khăn trong nước. HTS là một nhóm khủng bố do Hoa Kỳ chỉ định và không được ưa chuộng tại quê nhà Idlib.
Cho đến nay, thủ lĩnh của nhóm này, Abu Mohammed al-Jolani, đã thận trọng thực hiện lập trường hòa giải, không chỉ với nhiều nhóm thiểu số của Syria mà còn với các cựu quan chức của chế độ. Câu hỏi liệu giọng điệu này có tiếp tục hay không và liệu các nhóm nổi dậy và phe đối lập khác có đi theo sự dẫn dắt của ông ta hay không là một câu hỏi khác. Khi ngày càng nhiều người Syria trở về nước, bao gồm nhiều nhà lãnh đạo đối lập khác nhau, thì những căng thẳng sẽ không thể tránh khỏi. Nhiều người có thể thấy nhà cửa của họ bị cướp bóc hoặc có gia đình mới sinh sống tại đó. Các nhóm vũ trang trong Syria và phe đối lập lưu vong có thể đấu tranh giành quyền lực. Hiện tại, HTS dường như đang theo đuổi một mô hình quản trị toàn diện ở cấp địa phương, đưa những nhóm thiểu số và những người chưa từng sống ở các khu vực do phe đối lập kiểm soát vào.
Cuộc tấn công của quân nổi dậy có thể diễn ra, một phần là do những động lực bên ngoài biên giới Syria, bao gồm việc giải tán Hezbollah và mối quan hệ giữa Ankara và Damascus đi xuống. Ngược lại, sự sụp đổ của Assad sẽ gây ra những làn sóng chấn động vượt xa Syria. Để đảm bảo một đất nước ổn định và thống nhất, cần có sự hỗ trợ khẩn cấp và liên tục của khu vực và quốc tế để giúp người dân Syria khôi phục trật tự, thành lập chính phủ dân sự, khuyến khích hòa giải và công lý chuyển tiếp, và bắt đầu xây dựng lại một đất nước bị tàn phá.
Trong thời gian quá dài, Hoa Kỳ và các đồng minh phương Tây bỏ bê Syria, những nước cho rằng chế độ Assad không thể lay chuyển, cho đến khi họ phát hiện ra rằng thực tế không phải vậy. Cùng với di sản của nhiều năm trừng phạt quốc tế và quản lý kinh tế yếu kém, viễn cảnh về một cuộc nội chiến mới và tình trạng bất ổn hơn nữa trên khắp khu vực không thể bị bỏ qua. Để ngăn chặn thảm kịch tiếp theo, các nước phương Tây và đặc biệt là các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh cần phải tiếp cận các nhà lãnh đạo mới ở Damascus và hướng họ đến một nền quản trị thực dụng, nếu không muốn nói là dân chủ.
Cuối cùng, sau khi lấy lại được hy vọng từ sự sụp đổ của Assad, người dân Syria không mong đợi gì hơn từ các quốc gia đã để cho nỗi thống khổ của đất nước tiếp diễn bằng cái giá phải trả của họ trong nhiều năm.
***
Natasha Hall là Nghiên cứu viên cao cấp của Chương trình Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế. Joost Hiltermann là Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế
KIM THEM DO 