La Tribune
André Lapidus
Đỗ Kim Thêm dịch
Hiển nhiên, tinh thần tự do được Adam Smith cổ vũ và „bàn tay vô hình“ là một loại làm giảm đi sự độc đoán và đặc quyền, không phải là loại để ngăn cản việc lập pháp và đánh thuế.
Đây phải là một trong những trích đoạn nổi tiếng nhất từ tác phẩm Sự thịnh vượng của đất nước của Adam Smith, một nhân vật nổi bật của trào lưu Khai sáng tại Scotland vào năm 1776. Các thế hệ học sinh và sinh viên đọc và bình luận một trích đoạn và thường đồng thuận, khi tổng hợp thông qua cách ẩn dụ về „bàn tay vô hình“, chủ nghĩa tự do của Smith trong các vấn đề kinh tế. Xem đến cách mà một cá nhân tìm cách sử dụng vốn của mình, Smith nhận xét trong Chương 2 của Quyển IV:
“Khi chỉ đạo ngành công nghiệp này theo cách mà sản phẩm của nó có giá trị lớn nhất có thể, anh ta chỉ mong muốn lợi ích của riêng mình, và trong điều này, cũng như trong nhiều trường hợp khác, anh ta được dẫn dắt bởi một bàn tay vô hình để cổ vũ một mục đích mà nó không thuộc về ý định của anh ta. (…) . Khi theo đuổi lợi ích cá nhân, anh ta thường đóng góp hiệu quả nhiều hơn cho lợi ích của xã hội so với khi anh ta thực sự có ý định đóng góp.”
Giải thích vài câu này như là diễn đạt của một quan điểm tự do không phải là không có các lập luận. Và khi các học sinh hoặc sinh viên đã mạo hiểm đặt vấn đề này không phải luôn luôn là thuyết phục được những người chấm bài cho họ. Tuy nhiên, thảo luận về sự liên quan của vấn đề tạo ra tiếng vang cho một cuộc tranh luận công khai, mà đã kể từ thời Smith, nó không hề bị gián đoạn, trong đó ý tưởng cho rằng một thị trường không bị ràng buộc sẽ đạt được mục đích tốt nhất cho tất cả xuất hiện chống lại các bằng chứng cho những thất bại và bất cập có thể xảy ra mà nó đòi hỏi các phương tiện hành động khác.
Tự do như một tác nhân nghịch lý
Một độc giả bị thuyết phục sẽ tìm thấy trong vài dòng này về bàn tay vô hình có ba thành phần thường được công nhận trong chủ thuyết tự do kinh tế: thứ nhất, đề cập đến việc đuổi lợi ích cá nhân độc quyền và không bị trói buộc liên hệ đến một cá nhân ích kỷ, xa lạ với bất kỳ sự cân nhắc nào liên quan đến lợi ích công cộng hoặc tình đoàn kết đơn thuần với người khác; thứ hai, ý tưởng về một cơ chế, mà nó sẽ được mô tả như là một cơ chế thị trường, nó kết hợp với đủ loại tinh thần vị kỷ này để đạt được lợi ích của xã hội. Và cuối cùng, sự phân biệt giữa những ý định rõ ràng (lợi ích cá nhân) và sự thành tựu của chúng (lợi ích chung) mà không có chủ tâm: không ai đã từng muốn những gì xảy ra, nhưng tuy nhiên, lợi ích của xã hội nổi lên như một tác động không mong muốn của hành vi của những cá nhân, những người mà họ chỉ quan tâm đến bản thân họ.
Một bước nữa và chúng ta sẽ tìm thấy những gì mà chúng ta quen thuộc trong chủ thuyết tự do kinh tế đương đại, như các chính khách hoặc đại diện của các tổ chức quốc gia hoặc quốc tế có thể tuyên bố. Để cho cơ chế thị trường có hiệu quả và đạt được sự tối ưu về kinh tế mà Adam Smith đã có trực giác, phải có những người mà họ là các tác nhân có tự do hành động, không có gì cản trở họ, không phải nhà nước, mà cũng không phải công đoàn, cũng không phải các nhóm lợi ích, mà cũng không phải các điều ước quốc tế. Ờ đây, tự do xuất hiện như một loại tác nhân nghịch lý, sẽ biến đổi những ham muốn tầm thường của các cá nhân thành một lợi ích chung thậm chí không phải là ý định của họ.
Tuy nhiên, chúng ta có thể vươt qua bước này mà không e dè và xem rằng chính Adam Smith đã dẫn chúng ta đến đó, để cho những thành tố của chủ thuyết tự do ngày nay đã nảy mầm trong tác phẩm của ông? Tầm quan trọng của những gì mà ông gọi là „tự do tự nhiên“ là điều khó có thể tranh cãi. Tuy nhiên, trong khi sự gắn bó của nó với chiều kích chính trị của tự do, cái mà chúng ta gọi là „chủ thuyết tự do chính trị“, là hiển nhiên, sự biến thể kinh tế của nó, dưới hình thức muốn làm gì thì làm „laissez-faire“, thì đáng được nghi ngờ hơn.
Nới lỏng các ràng buộc, không trừu tượng hóa các quy định
Thực ra, cần thận trọng trong khi tiếp cận với phép ẩn dụ về „bàn tay vô hình“ như được Adam Smith giới thiệu trong tác phẩm Sự giàu có của các quốc gia. Nó được đưa ra sau hai lần đã được đề cập trước đó chỉ trong hai tác phẩm khác, mà trong tất cả các tác phẩm của ông, ông cho là xứng đáng để được lưu truyền cho hậu thế.
Lần đầu tiên, người ta bắt gặp nó trong tác phẩm Lịch sử Thiên văn học vào năm 1758, nơi bàn tay vô hình của Sao Mộc xuất hiện, trong số những hành tinh cổ đại, nó giải thích cho những việc bất thường được cho là tự nhiên như sét hoặc bất cứ thứ gì gợi lên cơn thịnh nộ của các vị thần linh.
Trong tác phẩm Lý thuyết về tình cảm đạo đức năm 1759, sách đề cập đến một sự phân phối được tạo ra bởi lòng ham muốn nhiều nhất, mà ông coi là vô độ, cho các món ăn được biến chế tinh tế nhất. Bất chấp sự bất bình đẳng, tác dụng của lòng mong muốn này sẽ lấp đầy dạ dày cho mọi người, dù nghèo hay giàu.
Trong tác phẩm Sự thịnh vượng của các quốc gia, sách phát hành nhân dịp thảo luận về các hạn chế được áp đặt đối với việc nhập khẩu hàng hóa có thể được sản xuất ở trong nước. Tự do đi kèm theo với biện pháp này không phải là tự do mà nó sẽ bị tố cáo những người sẽ nhận ra vấn đề từ giữa thế kỷ XIX cho đến đầu Thế chiến thứ nhất, theo cụm từ được gán cho là của Marx hoặc Jaurès (trong số những người khác), “tự do của con cáo tự do trong một chuồng gà tự do” (tự do lạm dụng lợi thế của mình dể trục lợi, ND). Đối với Smith, việc này đề cập đến mục tiêu của các đặc quyền, nó được đảm bảo bởi luật pháp quy định các giao dịch kinh tế và quan hệ xã hội.
Đối mặt với các đặc quyền và các tập đoàn, sự tồn tại dai dẳng của lao động nô lệ, việc rút lui trong nước, ông cho rằng việc tháo dỡ hệ thống kinh tế cho phép không những việc này mở đường cho bất kỳ một thảm họa nào, mà hoàn toàn ngược lại. Hệ thống này, mà chính vì những đặc điểm của nó mà chúng ta còn cám ơn ông, nhờ có ông chúng ta đã hiểu rõ, khi ông đặt tên là „thuộc về chủ thuyết trọng thương“.
Kết quả là một sự hiểu biết về tự do trong các vấn đề kinh tế mà nó là khá xa lạ với việc hệ thống hóa tự do của nó. Trong khi chia sẻ với ý nghĩa đương đại nó công nhận các lực mạnh được tạo ra bởi việc theo đuổi lợi ích cá nhân, nó không tôn sùng chúng. Theo quan điểm của Smith, tự do cho phép nới lỏng một số ràng buộc nhất định, không trừu tượng hóa tất cả các quy định. Nó cho thấy điều này về các vấn đề chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ hoặc giáo dục. Nhưng nơi nó dễ thấy nhất là khi liên quan vấn đề tiền lương.
Cơ chế không hiệu quả với cá nhân tự do hành động
Tác giả của Sự giàu có của các quốc gia dành quan tâm cho sự bất bình đẳng về thu nhập và các chính sách mà nó cho phép làm giảm tình trạng này thật là hùng hồn. Sau khi xem các hậu quả của việc cải thiện tình hình của „các tầng lớp thấp nhất“ trong xã hội, ông kết luận trong Chương 8 của Quyển I:
„Không một xã hội nào có thể đoan chắc chắn rằng phát triển và hạnh phúc khi phần lớn các thành viên nghèo nàn và khốn khổ. Hơn nữa, chỉ là công bằng khi những người cho ăn, mặc và ở cho toàn dân, phải có một phần sản phẩm lao động của riêng mình mà tự bản thân họ có thể tự lo ăn, mặc và ở một cách đàng hoàng.”
Và khi ông tự hỏi những mức lương này được đặt ra như thế nào, ông không che giấu sự thiếu tin tưởng vào tác động của một cơ chế thị trường không được quy định. Không phải vì nó là không hiệu quả, mà là vì nó có thể bị cản trở bởi một số tác nhân của thị trường nếu họ được tự do hành động. Theo nhãn quan của Smith, không phải các liên minh của công nhân là có lỗi, mà là „những ông chủ thông đồng thực hiện những âm mưu đặc biệt“ để làm giảm lương. Khi ông mô tả phản ứng đôi khi cực đoan của công nhân, một lần nữa khó có thể nhìn thấy trong lời nói của ông biểu hiện một chủ thuyết tự do không bị trói buộc
„Họ tuyệt vọng, và hành động với cơn thịnh nộ và ngông cuồng của những người tuyệt vọng, hoặc là tới mức bị bỏ đói, hoặc là giành giật từ các chủ nhân của họ, bằng sự khủng bố, một sự thỏa mãn tức thới các yêu cầu của họ.“
Làm nhiều hơn và tốt hơn
Do đó, có thể hiểu rằng việc đọc trong bàn tay vô hình như một lời xin lỗi cho chủ thuyết tự do là không rõ ràng như nó có vẻ như vậy. Sự tự do mà nó dự định cổ vũ là tự do làm giảm đi sự độc đoán và đặc quyền. Nó không loại trừ việc lập pháp, lập quy, đưa ra các cơ chế ưu đãi hoặc đánh thuế.
Điều này được thực hiện để hoàn thành các chức năng về chủ quyền của Nhà nước, điều chỉnh những bất công, bù đắp cho những khiếm khuyết, giảm đi sự bóp méo, đảm bảo chống lại các vị trí chế ngự, bù đắp cho những thất bại của thị trường hoặc để đáp ứng với sự bất cân xứng về thông tin. Điều này không có nghĩa là các lực lượng gây ra bởi việc theo đuổi lợi ích cá nhân là không hiệu quả hoặc đồi trụy một cách có hệ thống – mặc dù chúng có thể là như vậy – nhưng đúng hơn là nó có thể thích hợp để điều chỉnh chúng hoặc hướng dẫn việc sử dụng chúng, chứ không phải là những đầy tớ bất lực và mù quáng.
Ngày nay, đọc lại những gì mà Smith đã viết khi xưa về bàn tay vô hình và những vấn đề xung quanh, đó không chỉ là để mang lại công lý cho một lời tuyên bố xưa cũ bằng cách cho thấy rằng ý nghĩa của phép ẩn dụ này ít theo thông lệ hơn là vẻ ngoài của nó. Khoảng năm mươi năm trước, kể từ sự hồi sinh đi kèm với ấn bản khoa học đầu tiên toàn tập các tác phẩm của Adam Smith, được gọi là Phiên bản Glasgow,, nhân dịp hai trăm năm xuất bản Sự giàu có của các quốc gia, các thế hệ nhà sử học về tư tưởng kinh tế đã làm việc này, bằng chứng là ngày nay vẫn còn công việc của nhiều nhà nghiên cứu tôi có thể gặp tại PHARE tại Đại học Paris 1 Panthéon – Sorbonne. Ngoài những bức tranh biếm họa, họ cho thấy mức độ khác biệt, ví dụ, với việc bí tích hóa của chủ thuyết laissez-faire mà chúng ta gặp phải trong thế kỷ tiếp theo, giữa những người theo chủ thuyết tự do Pháp như Frédériv Bastiat
Đọc lại Smith cũng là dịp nhận ra rằng thông điệp mà chúng ta muốn ông truyền tải về thế giới của chúng ta ngày nay phải có nhiều sắc thái: tự do lựa chọn, trao đổi và thực hiện, tại sao không? Ngoại trừ khi nó sai và có lý do chính đáng để nghĩ rằng, vì lợi ích chung, chúng ta chắc chắn có thể làm nhiều hơn và tốt hơn.
***
Tác giả André Lapidus là giáo sư hồi hưu Đại học Paris 1 Panthéon-Sorbonne
KIM THEM DO 