Đỗ Kim Thêm
Diễn biến chung
Hiện nay tại Iran, các cuộc biểu tình chống chính quyền đang lan rộng trên toàn quốc. Chế độ Mullah đã phản ứng hết sức cứng rắn bằng việc bắt giữ hàng loạt người biểu tình và phong tỏa gần như toàn bộ các kênh liên lạc Internet. Trước áp lực chính trị ngày càng gia tăng từ cộng đồng quốc tế, câu hỏi đặt ra là liệu giới lãnh đạo Iran còn đủ khả năng kiểm soát và duy trì sự ổn định của đất nước hay không.
Ban đầu, các phản ứng xuất phát từ sự bất mãn của giới thương nhân tại Tehran. Tuy nhiên, chỉ trong thời gian ngắn, các cuộc biểu tình của người dân đã lan rộng ra khắp cả nước và tiếp tục gia tăng. Nhà nước Iran đang tăng cường các biện pháp đàn áp với toàn bộ sức mạnh của bộ máy an ninh. Tổ chức nhân quyền Iran Human Rights (IHRNGO), có trụ sở tại Oslo, cho biết số người thiệt mạng hiện có thể lên tới khoảng 648 người và hơn 2.000 người đã bị bắt giữ. Trong khi đó, một số tổ chức theo dõi tình hình tại Mỹ ước tính số thương vong có thể vượt quá 2.000 người, tuy nhiên các số liệu này chưa thể được kiểm chứng. Theo các nhà hoạt động nhân quyền thuộc HRANA, có trụ sở tại Hoa Kỳ, việc ước tính chính xác số lượng các cuộc biểu tình cũng như số người tham gia là rất khó khăn do Internet vẫn đang bị phong tỏa nghiêm ngặt.
Áp lực đối với chính quyền Iran không chỉ gia tăng từ trong nước mà còn từ bên ngoài. Theo các nguồn tin truyền thông, hiện nay Mỹ đã kêu gọi công dân của mình tại Iran rời khỏi đất nước trong thời gian sớm nhất và tìm cách hỗ trợ họ, dù các biện pháp cụ thể vẫn chưa được công bố. Có những suy đoán cho rằng Mỹ và Israel đang âm thầm đàm phán về khả năng tiến hành một cuộc tấn công quân sự. Trong khi đó, chính phủ Đức, Pháp và Anh đã kêu gọi giới lãnh đạo Iran chấm dứt bạo lực, đồng thời triệu tập các Đại sứ Iran để yêu cầu làm rõ tình hình. Trong nước, một bộ phận người dân Iran đang lên tiếng kêu gọi Thái tử của Shah trở lại nắm quyền, người đã bị lật đổ trong cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Nhìn tổng thể, đây được xem là làn sóng biểu tình lớn nhất kể từ phong trào đấu tranh với khẩu hiệu “Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do” vào các năm 2022–2023 tại Iran. Khi đó, các cuộc biểu tình quy mô lớn đã bùng nổ trên toàn quốc sau cái chết của Jina Mahsa Amini, một thiếu nữ người Iran gốc Kurd, trong thời gian bị cảnh sát giam giữ vì bị cáo buộc vi phạm quy định về khăn trùm đầu.
Nguyên nhân
Nguyên nhân chủ yếu của làn sóng biểu tình lần này bắt nguồn từ tình trạng kinh tế đất nước đang rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng. Vào cuối tháng 12/2025, khoảng 100 thương nhân tại Tehran đã lên tiếng phản đối khi đồng rial của Iran mất giá nghiêm trọng, lạm phát tăng lên mức kỷ lục, khiến họ không thể tính toán chi phí và giá cả hàng hóa. Những khó khăn kinh tế này ảnh hưởng trực tiếp đến phần lớn dân số. Mức lương thấp không theo kịp sự mất giá của đồng tiền, khiến đời sống ngày càng trở nên bấp bênh.
Từ Tehran, các cuộc biểu tình nhanh chóng lan rộng ra khắp cả nước. Nhiều người dân ở các vùng nông thôn, cũng như tầng lớp trung lưu đang rơi vào cảnh nghèo đói, đã tham gia xuống đường. Các sinh viên bất đồng chính kiến cũng lên tiếng yêu cầu chấm dứt chế độ độc tài. Những khẩu hiệu như “Cái chết cho nhà độc tài!”, nhắm vào Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, vang lên tại nhiều nơi.
Theo một số nhận định, khoảng 45% dân số Iran đang sống dưới mức nghèo khổ và có tới 90% phải đối mặt với các điều kiện kinh tế khó khăn. Điều này càng gây nghịch lý khi Iran là một trong những quốc gia có tiềm năng kinh tế lớn, với trữ lượng dầu khí khổng lồ. Tuy nhiên, chế độ chính trị hiện nay chủ yếu tập trung vào việc duy trì quyền lực và theo đuổi các mục tiêu giáo điều, thay vì cải thiện đời sống và sự thịnh vượng của người dân.
Vậy tại sao lần này người dân lại nổi giận dữ dội đến như vậy? Bởi vì chế độ không mang lại cho họ bất kỳ triển vọng nào: không tự do, không nhân quyền, và trong bối cảnh hiện tại, nhiều người cảm thấy rằng họ không còn gì để mất. Ngoài việc không đủ khả năng mua sắm các nhu yếu phẩm thiết yếu, tình trạng nghèo đói ngày càng lan rộng, trong khi giới trẻ không còn nhìn thấy một tương lai rõ ràng phía trước. Hơn nữa, nỗi lo sợ về một cuộc chiến tranh mới cũng ngày càng gia tăng, đặc biệt sau cuộc tấn công của Israel vào năm ngoái. Các cộng đồng dân tộc thiểu số lần này cũng đồng loạt tham gia biểu tình, do họ đã phải chịu sự đàn áp của nhà nước trong nhiều năm trước đây.
Phản ứng của chế độ
Chính quyền Iran đang phản ứng một cách cực kỳ tàn bạo khi sử dụng hơi cay, xe bọc thép và đạn dược để trấn áp người biểu tình. Bên cạnh đó, chính quyền còn cáo buộc việc tham gia biểu tình là hành động của “các thế lực thù địch chống lại Thiên Chúa”. Khái niệm “kẻ thù của Thiên Chúa” là một cáo buộc vừa mơ hồ vừa bao trùm. Theo đó, hầu như bất kỳ ai xuống đường biểu tình cũng có thể bị quy kết vào tội danh này. Đây là một cáo buộc cực kỳ nguy hiểm đối với những người tham gia, bởi nó mở đường cho các bản án tử hình theo luật Hồi giáo của Iran
Vì vậy, so với các cuộc biểu tình cách đây ba năm, làn sóng phản kháng lần này được xem là một mối đe dọa nghiêm trọng và mới mẻ hơn đối với sự ổn định của đất nước.
Tình trạng mất liên lạc Internet hiện nay đặc biệt nguy hiểm, bởi mọi thiệt hại về nhân mạng và vật chất đều không thể được xác minh một cách độc lập. Trong bối cảnh đó, việc sử dụng Internet vệ tinh như Starlink, dù giúp người dân tiếp cận thông tin, cũng có thể dẫn đến nhiều hệ lụy pháp lý và bị chính quyền coi là hành vi bất hợp pháp.
Từ tự phê bình đến đe dọa
Trong một lần xuất hiện trên truyền hình, Tổng thống Massoud Peseshkian đã kêu gọi người dân đối thoại trong tinh thần tương tác thân thiện và trách nhiệm. Ông thừa nhận rằng xã hội không thể bị thuyết phục hay trấn an bằng vũ lực. Trong một phát biểu mang tính tự phê bình hiếm hoi, ông nói: “Theo quan điểm Hồi giáo, chúng ta sẽ phải xuống địa ngục nếu không giải quyết được vấn đề sinh kế của người dân.”
Tuy nhiên, song song với những phát biểu này, chính phủ dường như cũng đang tìm cách tạo ra sự chia rẽ giữa những người biểu tình. Lực lượng cảnh sát và ngành tư pháp liên tục sử dụng các thuật ngữ như “quân nổi loạn” hay “bạo loạn” để mô tả phong trào phản kháng. Chánh án Tối cao Iran, ông Mohseni-Ejei, đã đe dọa sẽ tiến hành các phiên tòa xét xử nhanh chóng và khẳng định sẽ không có bất kỳ biện pháp khoan hồng nào.
Trong khi đó, Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei tuyên bố rằng việc đối thoại với “quân nổi loạn” là vô nghĩa và khẳng định họ sẽ bị “đặt vào đúng vị trí của mình”. Chính phủ Iran cũng đã công bố một số biện pháp cải cách kinh tế và hỗ trợ tài chính nhằm giúp những người có hoàn cảnh khó khăn có thể trang trải các nhu cầu cơ bản. Tuy nhiên, giới lãnh đạo Iran cho thấy rõ ràng rằng họ không có ý định thay đổi chế độ trong bất kỳ hoàn cảnh nào.
Liệu chế độ còn sống sót?
Kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, chế độ Mullah đã nắm giữ quyền lực tuyệt đối thông qua vị trí Lãnh tụ Tối cao, và từ năm 1989 đến nay là Ayatollah Ali Khamenei. Để duy trì quyền lực này, chế độ chủ yếu dựa vào việc sử dụng bạo lực đối với người dân và sự trung thành của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, trụ cột quân sự – chính trị quan trọng nhất của nhà nước.
Liệu lần này các cuộc biểu tình có thể thành công hay không? Cuộc nổi dậy hiện nay đã là lần thứ tư trong vòng tám năm qua. Điều đáng chú ý là khoảng thời gian giữa các đợt biểu tình ngày càng rút ngắn, đồng thời ngày càng có nhiều tầng lớp xã hội khác nhau cùng tham gia, từ giới lao động, sinh viên, tầng lớp trung lưu cho đến các nhóm dân tộc thiểu số.
Bên cạnh bất ổn trong nước, chế độ Iran cũng đang chịu áp lực lớn từ chính sách đối ngoại và đã bị suy yếu đáng kể sau cuộc chiến kéo dài mười hai ngày với Israel. Vào tháng 6/2025, Israel, với sự hậu thuẫn của Mỹ, đã tiến hành các cuộc không kích nhằm vào nhiều mục tiêu tại Iran, bao gồm các cơ sở hạt nhân, quân sự và cả cơ sở dân sự. Nhiều chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng và quân đội Iran đã thiệt mạng, trong khi cơ sở hạ tầng bị phá hủy nghiêm trọng. Để đáp trả, Iran đã phóng tên lửa đạn đạo vào Israel. Trong giai đoạn đó, xã hội Iran tạm thời thể hiện sự đoàn kết trước mối đe dọa từ bên ngoài. Tuy nhiên, liệu hiệu ứng “đoàn kết chống ngoại xâm” tương tự có lặp lại trong bối cảnh hiện nay hay không vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải.
Hiện tại, cũng xuất hiện nhiều đồn đoán về các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Israel liên quan đến khả năng tiến hành một cuộc tấn công quân sự mới. Tuy nhiên, các động thái khó đoán của Tổng thống Mỹ Donald Trump khiến việc đánh giá chính xác diễn biến sắp tới trở nên đặc biệt khó khăn.
Một yếu tố mới và đáng chú ý của phong trào phản đối lần này là sự xuất hiện của Reza Pahlavi, con trai của vị Shah cuối cùng của Iran. Ông đã công khai kêu gọi người dân tham gia phong trào phản kháng, và những lời kêu gọi này đã được chia sẻ hàng triệu lần trên các nền tảng mạng xã hội. Đối với nhiều người Iran, Reza Pahlavi được xem như một nhân vật có khả năng đóng vai trò biểu tượng thống nhất đất nước. Tuy nhiên, việc ông sẽ đại diện cho lực lượng hay chương trình chính trị nào vẫn là một chủ đề gây tranh cãi trong xã hội Iran.
Dù vậy, vẫn còn quá sớm để đưa ra bất kỳ kết luận nào về tương lai dân chủ hóa của Iran. Ngay cả trong kịch bản chế độ hiện tại sụp đổ hoặc Ali Khamenei rời khỏi quyền lực, điều đó cũng không đồng nghĩa với việc Iran sẽ ngay lập tức bước vào một kỷ nguyên dân chủ. Thận trọng hơn, nhiều nhà quan sát cho rằng khả năng hình thành một chế độ độc tài quân sự là hoàn toàn có thể xảy ra. Và dĩ nhiên, không có gì đảm bảo rằng sự thay đổi đó sẽ mang lại một cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân Iran.
KIM THEM DO 