Đỗ Kim Thêm
Dự thảo Hòa ước Ukraine do Hoa Kỳ và Nga đề ra gồm có 28 điểm đã được công bố gần đây. Kết quả của diễn biến này khá bất thường vì không có sự tham gia đàm phán của Ukraine và Liên minh châu Âu (EU). Đó là lý do tại sao có những tranh luận sâu rộng về tính hợp pháp, mức độ khả thi và tác động chiến lược trong chính giới quốc tế. Nội dung văn bản này bao gồm các điều khoản yêu cầu Ukraine phải nhượng bộ rất lớn, cụ thể là từ bỏ các vùng lãnh thổ đang tranh chấp, cắt giảm quân số, từ bỏ gia nhập khối NATO và chấp nhận những giới hạn trong năng lực quân sự. Trong khi đó, Nga có rất ít các cam kết mang tính ràng buộc.
Do đó, trước các tác động của dự thảo này, tình hình an ninh Ukraine, cán cân quyền lực châu Âu, trật tự quốc tế dựa trên luật lệ và lợi ích chiến lược của các nước liên quan trong tương lai cần được nhận định lại.
Bối cảnh
Trước hết là động cơ của Hoa Kỳ. Sau khi thất bại trong việc hứa hẹn sẽ giải quyết chiến cuộc Ukraine trong vòng 24 tiếng đồng hồ và hội nghị thượng đỉnh Alaska, rõ ràng là Tổng thống Donald Trump mong muốn tìm kiếm một lối thoát nhanh chóng trong chiến cuộc Ukraine để có thêm hy vọng đoạt giải Nobel Hòa bình trong năm tới. Trước mắt, Tổng thống Trump muốn cắt giảm chi phí hỗ trợ quân sự của Mỹ trong lâu dài, tập trung nguồn lực cho việc cạnh tranh Mỹ–Trung đang ngày thêm gay gắt và phục hồi thanh danh trong chính sách đối ngoại đã có nhiều hoen ố. Việc loại bỏ châu Âu và Ukraine ra khỏi tiến trình soạn thảo hoà ước cho thấy là Mỹ muốn đơn phương kiểm soát kết quả đàm phán, quan trọng nhất là công khai làm giảm vai trò chủ động của EU trong việc giải quyết các vấn đề an ninh châu Âu.
Kế đến động cơ của Nga. Nhìn chung, trước mắt, các điều khoản của dự thảo sẽ tạo nhiều ưu thế cho Nga, nhất là sẽ hợp pháp hóa các vùng lãnh thổ sáp nhập và không áp đặt giới hạn quá đặc biệt đối với Nga. Nhưng nhìn trong chiến lược dài hạn, Nga muốn thiết lập ảnh hưởng khu vực Đông Âu và thách thức các chuẩn mực của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Sau nhiều khó khăn do các biên pháp trừng phạt kinh tế của phương Tây, nếu lần này vượt qua được, Nga sẽ dần hồi phục hoạt động trong cơ chế hợp tác G8. Thuận lợi này sẽ mở đường cho Nga trong việc tái hội nhập nền kinh tế quốc tế.
Vị thế của Ukraine là vấn đề chủ yếu đáng quan tâm nhất trong toàn cảnh. Ukraine đang trong tình trạng chiến lược khó khăn vì nhiều lý do chính là thiếu hụt quân số trên tiền tuyến, chịu áp lực chính trị trong nước qua các vụ tai tiếng gần đây về tình trạng tham nhũng tràn lan, và mức phụ thuộc nặng nề vào quân viện của phương Tây. Tuy nhiên, quyền lợi sống còn của Ukraine là bản dự thảo áp đặt các điều khoản vượt quá khả năng chấp nhận về mặt chính trị, xã hội và pháp lý của Ukraine.
Cuối cùng, nhưng không kém phần quan trọng là vị thế của Liên minh châu Âu. Vì bị gạt ra khỏi việc giải quyết liên quan đến chiến lược an ninh của mình, vai trò của EU cực kỳ suy yếu, mở đường cho một tiền lệ nguy hiểm, đó là khi các cường quốc không quan tâm đến các quyền lợi sinh tử của các quốc gia nhỏ, thì sự phụ thuộc trong các thoả thuận sẽ càng gia tăng.
Nội dung chính của dự thảo
Nội dung chính của dự thảo 28 điểm bao gồm các chủ đề nhượng bộ lãnh thổ, cắt giảm quân đội Ukraine, giới hạn hoạt động của khối NATO và sử dụng tài sản Nga.
Điểm quan trọng nhất là vấn đề nhượng bộ lãnh thổ. Việc buộc Ukraine từ bỏ Crimea, Donetsk, Luhansk, cùng một phần Kherson và Zaporizhzhia đồng nghĩa với việc thừa nhận sự xâm chiếm bằng vũ lực, tạo tiền lệ nguy hiểm làm suy yếu trật tự quốc tế, và làm suy giảm nghiêm trọng khả năng phòng thủ chiến lược của Ukraine. Đây là điểm quan trọng mà các nước EU có biên giới gần Nga phản đối kịch liệt.
Việc cắt giảm quân đội Ukraine cũng được Nga và Mỹ đề cập trong bản dự thảo. Cụ thể, việc giảm quân số từ 900.000 xuống 600.000 và hạn chế sở hữu vũ khí tầm xa sẽ làm suy yếu khả năng phòng thủ của Ukraine, tăng tính dễ tổn thương trước các cuộc tấn công tương lai, nhưng quan trọng nhất là tạo nên tình trạng bất cân đối rõ rệt vì Nga không bị bất cứ một áp đặt hạn chế nào tương ứng.
Nhưng điều khoản giới hạn các hoạt động của khối NATO được cộng đồng quốc tế quan tâm nhiều hơn khi hướng về khả năng bảo đảm tương lai cho Ukraine. Dự thảo không chỉ ảnh hưởng đến Ukraine mà còn làm thay đổi cấu trúc an ninh châu Âu. Khối NATO mất hẳn khả năng mở rộng, suy giảm uy tín của nguyên tắc cửa mở, và tạo ấn tượng tiêu cực rằng áp lực quân sự của Nga có thể buộc NATO phải thay đổi chính sách. Trong khi đó, EU vẫn có thể tiếp tục đàm phán với Ukraine, nhưng thiếu đảm bảo an ninh quân sự từ NATO, con đường này trở nên rủi ro hơn cho Kiev.
Cuối cùng là việc sử dụng tài sản Nga trong khuôn khổ tái thiết hậu chiến. Mặc dù việc dùng 100 tỷ đô la Mỹ trong tài sản Nga để tái thiết Ukraine là một nhượng bộ của Moscow, hai bên lại cho phép Hoa Kỳ giữ phần lợi nhuận làm dấy lên nghi vấn về động cơ kinh tế trong tiến trình này.
Các chỉ trích chính
Các chỉ trích chính yếu đề cập đến các lo âu về trật tự quốc tế, an ninh châu Âu và phản ứng của Ukraine và quốc tế
Lo âu chung nhằm đến tương lai của trật tự quốc tế. Dự thảo này, nếu được thông qua, sẽ làm suy yếu nghiêm trọng các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế. Nguyên tắc bất khả xâm phạm lãnh thổ bị thách thức trực tiếp. Việc hợp thức hóa kết quả của chiến tranh xâm lược Ukraine có thể trở thành tiền lệ. Các quốc gia nhỏ sẽ đối mặt với nguy cơ khi bị các cường quốc áp đặt thỏa thuận “song phương”. Đây là lý do mà nhiều chuyên gia nhận định kế hoạch này là phiến diện và vi phạm luật pháp quốc tế.
Tương lai chung của nền an ninh châu Âu hầu như không được các nhà đàm phán quan tâm đúng mức, nhưng sẽ gây ra một số hệ quả chiến lược quan trọng. Một Ukraine suy yếu và bị phân mảnh sẽ làm tăng nguy cơ tái bùng phát xung đột. Khối NATO bị giới hạn mở rộng khiến cho các nước Baltic và Moldova phải lo ngại về mặt an ninh. EU bị đặt vào thế bị động, sẽ làm suy yếu chiến lược phòng thủ chung. Nếu Nga tấn công Ukraine lần nữa trong 3–4 năm tới, châu Âu sẽ phải đối mặt với vấn đề chiến lược quan trọng là có nên trực tiếp can thiệp quân sự không.
Cuối cùng là phản ứng của Ukraine và quốc tế. Tổng thống Zelensky khẳng định rằng Ukraine đang đối mặt với một lựa chọn “đánh mất phẩm giá” hoặc “đánh mất các đối tác then chốt“. Dư luận dân chúng Ukraine xem kế hoạch này gần như một tối hậu thư và không thể chấp nhận được. EU phản ứng mạnh mẽ, cho rằng dự thảo này vi phạm nguyên tắc đa phương và đe dọa an ninh châu Âu. Đức, Pháp và nhiều quốc gia khác công khai bác bỏ kế hoạch. Phần lớn nhận định của cộng đồng quốc tế cho rằng kế hoạch đặt Ukraine và EU vào thế bất lợi chiến lược và không mang lại nền hòa bình bền vững.
Dự báo diễn biến
Trước các phản ứng chung, các đại diện của Mỹ và Ukraine và một số nước châu Âu, bao gồm cả Đức, đồng ý sẽ tham dự các cuộc đàm phán tại Geneva nhằm bảo đảm lợi ích cho Ukraine và châu Âu. Các nhà đàm phán sẽ thảo luận về các kịch bản mới khả thi cho một thỏa thuận trong tương lai. Quan trọng nhất là Ukraine cần được tham gia đầy đủ vào tiến trình này để trình bày rõ các lợi ích sống còn của mình.
Tuy nhiên, tại Geneve, trong khi Tổng thống Zelensky tỏ ra lạc quan dè dặt và hy vọng rằng nguyện vọng chính đáng của Ukraine sẽ được Nga và Mỹ lắng nghe nghiêm túc và cân nhắc lại, thì ngược lại, tin từ Moscow cho biết, có vẻ như Nga thực sự muốn thảo luận vấn đề này mà không có châu Âu. Cố vấn Ushakov của ông Putin hy vọng là các cuộc đàm phán trực tiếp giữa Nga và Mỹ về các chi tiết sẽ sớm kết thúc vì các đề xuất của các quốc gia châu Âu không mang tính xây dựng và không hiệu quả đối với Moscow. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán vẫn còn diễn tiến và không có gì bảo đảm là sẽ chung quyết vào ngày LễTạ Ơn như Tổng thống Trump đòi hỏi.
Theo một suy luận khác, công luận có thể lạc quan hơn. Vì tương tự như thỏa thuận về nguyên liệu thô trước đây, Ukraine có thể đàm phán lại để đạt được điều kiện dung hòa hơn. Điều này có thể dẫn đến tình trạng căng thẳng ngoại giao giữa Kiev và Washington, đồng thời có nguy cơ làm giảm mức quân viện của Mỹ, quan trọng nhất là Mỹ cắt giảm toàn bộ việc cung cấp các nguồn tin tình báo dùng làm cơ sở cho các cuộc hành quân, một nhu cầu sinh tử trong đấu tranh quân sự. Moscow có thể gia tăng sức ép quân sự và ngoại giao nhằm thúc đẩy một thỏa thuận có lợi hơn cho mình. EU có thể đẩy mạnh năng lực quốc phòng và xây dựng một mô hình đảm bảo an ninh độc lập hơn với Mỹ.
Kết luận
Nhìn chung trong toàn cảnh đầy thách thức từ góc độ chính sách và luật pháp quốc tế, dự thảo hòa ước Ukraine gồm 28 điểm mang lại hầu hết các lợi ích cho Nga nhưng gây thiệt hại cho chủ quyền và an ninh của Ukraine, đồng thời làm suy yếu vai trò chiến lược của châu Âu. Rõ ràng nhất là dự thảo này thiếu cơ chế ràng buộc đối với Nga, không bảo đảm an ninh cho Ukraine, và làm xói mòn các nguyên tắc nền tảng của trật tự quốc tế.
Cuối cùng, trong chiều hướng đạt được một giải pháp bảo đảm cho một nền hòa bình công chính và dài lâu cho Ukraine, hoà ước phải là đa phương, có sự tham gia đầy đủ của Ukraine và châu Âu, và không được trao các phần thưởng lãnh thổ cho hành vi xâm lược. Dự thảo hiện tại không đáp ứng các nguyện vọng chính đáng này.
KIM THEM DO 