Đỗ Kim Thêm dịch
Ảnh Internet
Mặc dù Hoa Kỳ từ lâu đã dẫn đầu thế giới trong việc thúc đẩy khoa học và công nghệ cơ bản, nhưng thật khó để thấy điều này có thể tiếp tục như thế nào dưới thời Tổng thống Donald Trump và chế độ đầu sỏ đang lên ngôi của đất nước. Việc Mỹ từ bỏ các giá trị Khai sáng sẽ gây ra những hậu quả thảm khốc.
Ba mươi lăm năm trước, thế giới đã trải qua một sự thay đổi mang tính thời đại với sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản châu Âu. Francis Fukuyama nổi danh khi gọi thời điểm này là sự kết thúc của lịch sử, ông dự đoán rằng tất cả các xã hội cuối cùng sẽ hội tụ theo hướng về nền dân chủ tự do và kinh tế thị trường. Ngày nay, khi quan sát khẩu hiệu này người ta thấy dự đoán đó là sai lầm như thế nào. Với sự trở lại của Donald Trump và phong trào MAGA, có lẽ chúng ta nên gọi kỷ nguyên hiện tại là „sự kết thúc của tình trạng tiến bộ“.
Hầu hết chúng ta đều coi sự tiến bộ là điều hiển nhiên. Nhưng chúng ta nên nhớ rằng mức sống 250 năm trước có chút khác biệt so với 2.500 năm trước. Mãi cho đến thời kỳ Khai sáng và Cách mạng Công nghiệp, chúng ta mới đạt được những cải tiến to lớn về tuổi thọ, sức khỏe và mức sống mà nó đã xác định đặc tính hiện đại.
Các nhà tư tưởng thời khai sáng nhận ra rằng thí nghiệm khoa học và mày mò có thể giúp mọi người hiểu thiên nhiên và tạo ra các công nghệ mới, biến đổi; và khoa học xã hội có thể cho phép phối hợp chặt chẽ hơn trong nỗ lực để cải thiện các điều kiện cho tất cả mọi người trong xã hội. Những nỗ lực như vậy đòi hỏi tinh thần thượng tôn luật pháp để thay thế chủ thuyết chuyên chế, tôn trọng chân lý để chiến thắng chủ thuyết tối tăm, và nâng cao khả năng chuyên môn trong các vấn đề của con người. Trong số những đặc điểm đang làm xáo trộn nhất của cuộc cách mạng MAGA là việc bác bỏ hoàn toàn những giá trị này.
Tình trạng tiến bộ có thể tiếp tục được không? Cũng giống như Liên Xô đã phóng Sputnik, chúng ta có thể thấy Trump và những người hâm mộ ông chủ trương những kỳ tích công nghệ đáng chú ý trong không gian và trí tuệ nhân tạo. Nhưng chúng ta có thể thực sự mong đợi chế độ đầu sỏ mới của Mỹ giám sát những tiến bộ bền vững, được chia sẻ rộng rãi không? Những người đang nắm quyền hiện nay hoàn toàn bị thúc đẩy bởi việc theo đuổi sự giàu có, và họ không có sự dè dặt về việc tích lũy của cải thông qua việc bóc lột và kiếm tiền. Họ đã thể hiện sự khéo léo của mình trong việc sử dụng sức mạnh thị của trường và tận dụng các nền tảng truyền thông và công nghệ để thúc đẩy lợi ích cá nhân thông qua việc thao túng và thông tin sai lệch rộng rãi.
Điều phân biệt về sự tham nhũng kiểu Mỹ ngày nay với các hình thức trong quá khứ là quy mô tuyệt đối và sự trơ trẽn. Ý tưởng nhét tờ 100 đô la vào phong bì giấy màu nâu nghe có vẻ kỳ lạ so với những gì chúng ta có ngày nay Các nhà tài phiệt Mỹ có thể công khai „đóng góp“ hàng trăm triệu đô la cho cuộc vận động tranh cử của một chính trị gia để đổi lấy sự ưu ái. Khoản vay 465 triệu đô la và không có một ràng buộc nào mà Tesla nhận được từ chính quyền của Tổng thống Barack Obama cách đây 15 năm sẽ trông giống như một khoản nhỏ so với những gì đang xảy ra.
Tình trạng tiến bộ đòi hỏi các đầu tư vào khoa học cơ bản và lực lượng lao động có học thức. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ đầu tiên, Trump đã đề xuất giảm tài trợ ồ ạt cho các nghiên cứu mà ngay cả các đảng viên Cộng hòa của ông cũng chùn bước. Liệu họ có thể hiện tình trạng sẵn sàng để chống lại Trump lần này không?
Trong mọi trường hợp, liệu tiến bộ vẫn có thể xảy ra khi các định chế chịu trách nhiệm cho sự tiến bộ và truyền tải kiến thức đang bị tấn công liên tục? Phong trào MAGA không muốn gì hơn là phá bỏ các định chế „ưu tú“ nơi có rất nhiều việc nghiên cứu tiên tiến xảy ra.
Không một quốc gia nào có thể thực sự thịnh vượng nếu phần lớn dân số bị thiếu hụt về giáo dục, y tế và thực phẩm dinh dưỡng. Ở Mỹ, khoảng 16% trẻ em lớn lên trong cảnh nghèo đói, kết quả chung trong các đánh giá giáo dục quốc tế là tầm thường, tình trạng suy dinh dưỡng và vô gia cư đã trở nên phổ biến và mức tuổi thọ dự liệu thấp nhất so với bất kỳ nền kinh tế tiên tiến lớn nào. Biện pháp trị liệu duy nhất là công chi ngày càng nhiểu hơn và tốt hơn. Tuy nhiên, Trump và nhóm các nhà tài phiệt của ông cam kết cắt giảm ngân sách nhiều nhất có thể. Làm như vậy sẽ khiến cho Hoa Kỳ phụ thuộc nhiều hơn vào lao động nước ngoài. Nhưng những người nhập cư, ngay cả những người có tay nghề cao, là sự nguyền rủa đối với những người theo chủ trương MAGA của Trump.
Mặc dù Mỹ từ lâu đã dẫn đầu thế giới trong việc thúc đẩy khoa học và công nghệ cơ bản, nhưng thật khó để thấy điều này có thể tiếp tục xảy ra như thế nào dưới thời Trump. Tôi thấy ba kịch bản có thể xảy ra. Đầu tiên, Hoa Kỳ cuối cùng đã chấp nhận các vấn đề sâu xa của mình, bác bỏ phong trào MAGA và tái khẳng định cam kết của mình đối với các giá trị Khai sáng. Trong kich bản thứ hai, Mỹ và Trung Quốc tiếp tục đi theo con đường dẫn đến chủ nghĩa tư bản tài phiệt và chủ nghĩa tư bản nhà nước độc tài, với phần còn lại của thế giới đang tụt lại phía sau. Cuối cùng, Mỹ và Trung Quốc vẫn đi trên con đường của họ, nhưng châu Âu vươn cao ngọn cờ của chủ nghĩa tư bản tiến bộ và dân chủ xã hội.
Thật không may, kịch bản thứ hai rất có thể xảy ra, có nghĩa là, chúng ta phải xem xét những khiếm khuyết ngày càng gia tăng của Mỹ sẽ vẫn có thể kiểm soát được trong bao lâu. Trung Quốc có lợi thế lớn trong việc phát triển công nghệ và trí tuệ nhân tạo, nhờ thị trường khổng lồ, nguồn cung cấp kỹ sư to lớn và cam kết lập kế hoạch dài hạn và giám sát toàn diện. Hơn nữa, ngoại giao của Trung Quốc đối với 60% các quốc gia bên ngoài phương Tây đã thành công hơn nhiều so với Mỹ. Nhưng, tất nhiên, cả Trung Quốc và cũng như một nước Mỹ theo Trump đều không cam kết với các giá trị mà nó đã thúc đẩy sự tiến bộ kể từ cuối thế kỷ XVIII.
Bi đát thay, nhân loại đã phải đấu tranh với những thách thức sinh tồn. Những tiến bộ trong công nghệ đã cho chúng ta phương tiện để tự hủy hoại, và cách tốt nhất để ngăn chặn điều đó là thông qua luật pháp quốc tế. Ngoài các mối đe dọa do biến đổi khí hậu và đại dịch gây ra, giờ đây chúng ta cũng phải lo lắng về tình trạng trí tuệ nhân tạo không được kiểm soát.
Một số người sẽ phản đối rằng mặc dù có thể tạm dừng tiến độ, nhưng các khoản đầu tư trong quá khứ vào khoa học cơ bản sẽ tiếp tục mang lại lợi nhuận có giá trị. Bên cạnh đó, giới lạc quan có thể nói thêm, mọi chế độ độc tài cuối cùng sẽ kết thúc, và lịch sử tiếp tục. Một thế kỷ trước, chủ nghĩa phát xít đã nhấn chìm thế giới. Nhưng điều đó đã dẫn đến một làn sóng dân chủ hóa, với các phong trào giải thực và dân quyền chống lại sự phân biệt chủng tộc, dân tộc và giới tính.
Vấn đề là những phong trào thành công đó chỉ đi xa, và thời gian không đứng về phía chúng ta. Biến đổi khí hậu sẽ không chờ đợi cho chúng ta liên kết hành động. Liệu người Mỹ có hưởng được sự tiến bộ liên tục dưới hình thức thịnh vượng chung, dựa trên giáo dục, sức khỏe, an toàn, cộng đồng và môi trường sạch không? Tôi nghi ngờ điều đó. Và liệu tình trạng tiến bộ ở Mỹ kết liễu có tác động dây chuyền trên toàn trên cầu không? Đó hầu như là chắc chắn.
Còn quá sớm để biết hậu quả toàn diện của nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của Trump sẽ là gì. Lịch sử thực sự tiếp tục; nhưng nó có thể để lại sự tiến bộ phía sau.
***
Joseph E. Stiglitz đoạt giải Nobel kinh tế, Giáo sư Đại học Columbia, cựu nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (1997-2000), tác giả của The Road to Freedom: Economics and the Good Society (W. W. Norton & Company, Allen Lane, 2024
KIM THEM DO 