Đỗ Kim Thêm dịch
Giải Nobel Kinh tế năm nay đã được trao cho ba nhà kinh tế học Daron Acemoglu, Simon Johnson và James A. Robinson vì họ đã cải thiện được sự hiểu biết của chúng ta về mối quan hệ giữa các thể chế và sự thịnh vượng. Các công cụ lý thuyết của các học giả này để phân tích lý do và thời điểm các thể chế thay đổi đã nâng cao đáng kể khả năng giải thích – và giải quyết – sự khác biệt lớn về sự giàu có giữa các quốc gia.
Giới hoạch định chính sách đã thất bại trong cách thức hoạt động của các thể chế đã được thể hiện rõ ràng ở Afghanistan. Như Acemoglu đã giải thích vào năm 2021, „sự sụp đổ nhục nhã“ của đất nước này và việc Taliban tiếp quản sau khi Mỹ rút quân hỗn loạn, phản ánh ý tưởng sai lầm sâu sắc rằng một „nhà nước hoạt động“ có thể được „các thế lực nước ngoài áp đặt từ trên xuống“. Như ông và Robinson đã chỉ ra trước đây, „phương cách này không có ý nghĩa gì khi điểm khởi đầu là một xã hội vô cùng không đồng nhất được tổ chức xung quanh các phong tục và chuẩn mực địa phương, nơi các thể chế nhà nước từ lâu đã vắng bóng hoặc bị suy yếu“.
Giới lãnh đạo không nên mắc phải những sai lầm tương tự trong quá trình tái thiết Ukraine. Như Acemoglu và Robinson đã quan sát vào năm 2019, sau sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản, đất nước „vẫn bị mắc kẹt bởi các thể chế tham nhũng đã tạo ra văn hóa tham nhũng và phá hủy lòng tin của công chúng“. Nếu đất nước muốn phát triển sau khi cuộc chiến hiện tại kết thúc, cần tránh khôi phục từ trên xuống các „thể chế khai thác“ của quá khứ, và thay vào đó, thu hút xã hội dân sự để „xây dựng các thể chế tốt hơn“ từ đầu.
Acemoglu và Johnson đã lập luận rằng việc hiểu rõ hơn về các thể chế cũng nên hướng dẫn chính sách của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc. Mặc dù sự trỗi dậy của ngành sản xuất Trung Quốc dường như là một ví dụ hoàn hảo về „luật lợi thế so sánh“ nổi tiếng của nhà kinh tế học thế kỷ XIX David Ricardo, nhưng Trung Quốc luôn nợ lợi thế đó cho các thể chế đàn áp. Vì vậy, thay vì làm cho mọi người tốt hơn, như luật của Ricardo giả định, sức mạnh kinh tế của Trung Quốc „đe dọa sự ổn định toàn cầu và lợi ích của Hoa Kỳ“ theo những cách phải – và ngày càng – định hình chính sách của Hoa Kỳ đối với đất nước này.
Như Acemoglu đã chỉ ra, và không chỉ có Trung Quốc., „dự án toàn cầu hóa sau Chiến tranh Lạnh cũng tạo ra điều kiện cho chủ nghĩa dân tộc trỗi dậy trên khắp thế giới“, chẳng hạn như ở Hungary, Ấn Độ, Nga và Thổ Nhĩ Kỳ. Trong bối cảnh này, phương Tây phải xem xét lại phương cách của mình đối với sự tham gia cả về kinh tế và chính trị với các quốc gia này.
Acemoglu và Johnson lưu ý rằng, những hiểu biết sâu sắc của Ricardo cũng có liên quan đến các cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo vào đầu năm nay. Việc máy móc „phá hủy hay tạo ra việc làm đều phụ thuộc vào cách chúng ta triển khai chúng và vào những người đưa ra những lựa chọn đó“. Họ ghi nhận rằng „cần phải có những cải cách chính trị sâu rộng để tạo ra một nền dân chủ thực sự, hợp pháp hóa các công đoàn và thay đổi hướng tiến bộ công nghệ ở Anh trong Cách mạng Công nghiệp“. Tương tự như vậy, ngày nay việc xây dựng một chính sách về trí tuệ nhân tạo „ủng hộ người lao động“ sẽ đòi hỏi chúng ta phải „thay đổi hướng đổi mới trong ngành công nghệ và đưa ra các quy định và thể chế mới“.
Theo Acemoglu, có ba nguyên tắc để hướng dẫn giới hoạch định chính sách. Đầu tiên, các biện pháp phải được đưa ra để giúp đỡ những người bị ảnh hưởng tiêu cực bởi „sự phá hủy mang tính sáng tạo“ đi kèm với tiến bộ công nghệ. Thứ hai, “chúng ta không nên cho rằng sự gián đoạn là điều không thể tránh khỏi”. Ví dụ, thay vì thiết kế và triển khai trí tuệ nhân tạo “chỉ với mục đích tự động hóa” – một khảo hướng mà Acemoglu và Johnson đã chỉ ra sẽ có “những tác động khủng khiếp đến sức mua của người Mỹ” – chúng ta nên khai thác “tiềm năng to lớn của nó để giúp người lao động làm việc hiệu quả hơn”. Cuối cùng, kỷ nguyên của những nhà đổi mới di chuyển nhanh và phá vỡ mọi thứ phải được đặt lại phía sau chúng ta. Điều bắt buộc là chúng ta phải “chú ý nhiều hơn đến cách làn sóng đổi mới mang tính đột phá tiếp theo có thể ảnh hưởng đến các thể chế xã hội, dân chủ và công dân của chúng ta”.
Bài liên quan:
Nền kinh tế Trung Quốc đang thối rữa từ đầu não; Sự mở rộng sai lầm của khối BRICS
KIM THEM DO 