Thời gian để cho nền kinh tế Nga phục vụ chiến tranh không còn bao lâu nữa

Project – Syndicate

Anders Åslund

Đỗ Kim Thêm dịch

Ảnh: ALEXANDER NEMENOV/AFP via Getty Images
 

Cuộc chiến xâm lược của Vladimir Putin tại Ukraine đang tiến gần đến ngày kỷ niệm ba năm, những rào cản về tài chính, công nghệ và dân số mà nền kinh tế Nga phải đối mặt nghiêm trọng hơn nhiều so với những gì mọi người thường hiểu. Trái ngược với những gì điện Kremlin muốn người khác tin, thời gian không đứng về phía Nga.

Kể từ năm 2014, và đặc biệt là kể từ năm 2022, nền kinh tế Nga đã phải chịu các lệnh trừng phạt quốc tế nghiêm ngặt. Tuy nhiên, các đánh giá về tác động này lại rất khác nhau. Tổng thống Nga Vladimir Putin và giời thân cận  khoe rằng các lệnh trừng phạt khiến Nga mạnh hơn, nhưng họ liên tục kêu gọi là mọi hạn chế phải được giải toả. Đồng thời, nhiều người tuyên bố rằng các lệnh trừng phạt có ít tác động, trong khi những người khác lại lập luận rằng điều này là do các lệnh trừng phạt quá yếu ớt.

Quan điểm của riêng tôi là chế độ trừng phạt hiện tại làm giảm 2-3% GDP mỗi năm, khiến Nga gần như lâm vào tình trạng trì trệ. Hơn nữa, tình hình sẽ chỉ trở nên tồi tệ hơn đối với Putin, thậm chí có thể cản trở chiến dịch xâm lược Ukraine.

Tại Hội nghị Chiến lược Châu Âu Yalta ở Kyiv vào ngày 14 tháng 9, Kyrylo Budanov, một vị tướng của Ukraine, đã báo cáo rằng tình báo quân sự Ukraine đã có được các tài liệu của Nga cho thấy điện Kremlin muốn xin hòa vào cuối năm 2025 vì lý do kinh tế. Cho dù đúng hay không, kịch bản này cũng có lý. Những rào cản về tài chính, công nghệ và dân số mà nền kinh tế Nga phải đối mặt còn ghê gớm hơn những gì mọi người thường hiểu, và cuộc chiến của Putin đã đi vào lịch sử vì cả sự tàn khốc và ngu ngốc.

Bất kể kết quả trên chiến trường là gì, Nga sẽ bên thua cuộc lớn nhất. Chiến tranh rất tốn kém và nền kinh tế Nga chỉ tăng trưởng trung bình 1% mỗi năm, kể từ khi nước này chiếm đóng bất hợp pháp lãnh thổ Ukraine vào năm 2014. GDP của Nga đã giảm từ 2,3 nghìn tỷ đô la vào năm 2013 xuống còn 1,9 nghìn tỷ đô la theo giá trị hiện tại.

Không còn là siêu cường, Nga là thứ mà cố Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ John McCain từng gọi một cách dễ nhớ là „một trạm xăng đội lốt một quốc gia“. Thực ra, Nga không đáng tin cậy đã làm giảm uy tín của Nga với tư cách là một nhà cung cấp năng lượng. Các lĩnh vực duy nhất của nền kinh tế Nga đang phát triển là quân sự và cơ sở hạ tầng liên quan, nơi mà các doanh nghiệp nhà nước bán cho nhà nước với giá do nhà nước quản lý (có thể là tăng cao). Phần lĩnh vực còn lại của nền kinh tế là trì trệ quá mức.

Đây chính xác là những gì đã xảy ra trước đây ở Liên Xô, nơi nhà kinh tế học Grigory Khanin và nhà báo Vasily Selyunin phát hiện ra mức lạm phát ẩn hàng năm khoảng 3% . Một chỉ số về tình trạng này ngày nay là ngân hàng trung ương Nga duy trì lãi suất 19%, trong khi tuyên bố rằng mức lạm phát hàng năm chỉ là 9,1%.

Không ai nên tin vào những số liệu như vậy. Rất có thể, các nhà chức trách đang đóng gói lại tình trạng lạm phát thành tăng trưởng thực. Lạm phát ẩn cũng cho thấy là các lệnh trừng phạt về tài chính của phương Tây có hiệu quả hơn nhiều so với đánh giá của giới quan sát.

Đúng vậy, tổng số nợ nước ngoài của Nga đã giảm từ 729 tỷ đô la vào cuối năm 2013 xuống chỉ còn 303 tỷ đô la vào cuối tháng 3 năm 2024 và nợ công của nước này chỉ bằng 14% GDP. Nhưng điều này không giúp ích được nhiều, vì nước này không thể vay nước ngoài. Thay vào đó, nước này phải sống bằng doanh thu từ thuế và qũy dự trữ, và một nửa số dự trữ ngoại hối của nước này đã bị đóng băng tại các khu vực pháp lý của phương Tây kể từ tháng 2 năm 2022. Trong khi đó, số dự trữ tiền mặt trong quỹ đầu tư quốc gia của Nga đã giảm xuống còn 55 tỷ đô la – hay 2,8% GDP – tính đến tháng 3 năm 2024, từ mức đỉnh điểm là 183 tỷ đô la vào năm 2021, và phần lớn số tiền còn lại đã được đầu tư và không có tiền mặt.

Do những hạn chế này, Nga đã phải hạn chế thâm hụt ngân sách hàng năm ở mức 2% GDP kể từ cuộc xâm lược toàn diện (2022-24). Với GDP là 1,9 nghìn tỷ đô la, tình trạng thâm hụt như vậy tốn khoảng 40 tỷ đô la mỗi năm, ngụ ý rằng dự trữ nhà nước sẽ cạn kiệt vào năm tới, như Budanov đã chỉ ra.

Mặc dù Nga đang tăng thuế thu nhập cá nhân và doanh nghiệp, nhưng điều này sẽ không giúp ích nhiều trong một nền kinh tế trì trệ và chính phủ không thể bán nhiều trái phiếu ở trong nước. Các lệnh trừng phạt về công nghệ của phương Tây cũng tiếp tục gây ảnh hưởng. Nga không chỉ bị cô lập cực độ mà tình trạng di cư hàng loạt của giới trẻ có học thức, sự đàn áp giống như Liên Xô và chế độ tham nhũng của Putin đã làm trầm trọng thêm tình trạng lạc hậu về công nghệ của nước này. Điện Kremlin đã xoay xở để giảm bớt những tác động nghiêm trọng nhất bằng cách mua công nghệ bị phương Tây trừng phạt từ Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước Trung Á; nhưng phương Tây đã dần đóng cửa các kênh này thông qua các lệnh trừng phạt thứ cấp.

Cùng thời gian này, xuất khẩu vũ khí của Nga đã sụp đổ, vì họ cần tất cả chúng cho mục đích sử dụng của riêng mình. Thật đáng xấu hổ, điện Kremlin đã buộc phải nhập khẩu đạn pháo từ nước láng giềng thậm chí còn lạc hậu hơn là Triều Tiên. Mặc dù sản xuất của Nga vẫn tiếp tục, nhưng vũ khí của họ đã chứng minh là kém chất lượng. Cần nhớ rằng sản lượng vũ khí của Đức Quốc xã đã đạt đến đỉnh điểm vào tháng 7 năm 1944 mặc dù phương Tây đã ném bom dữ dội trong nhiều tháng. Cuối cùng, phẩm chất chứ không phải số lượng mới có thể tạo nên sự khác biệt. Putin cũng đang cạn kiệt về binh sĩ. Hoa Kỳ ước tính rằng 120.000 binh lính Nga đã thiệt mạng và 180.000 người khác bị thương.

Mặc dù Putin vừa mới ra sắc lệnh rằng quân đội Nga phải tăng thêm 180.000 quân, nhưng tỷ lệ thất nghiệp được báo cáo là 2,4% của Nga cho thấy là nhân lực của nước này đã bị hạn chế nghiêm trọng.

Hơn nữa, xét đến việc hơn một triệu người Nga khỏe mạnh đã rời khỏi đất nước chỉ riêng trong năm 2022, nhiều người lập luận rằng Putin sẽ không dám kêu gọi một cuộc tổng động viên khác. Bao gồm tất cả các chi phí còn tiềm ẩn, Nga có thể sẽ chi khoảng 190 tỷ đô la, hoặc 10% GDP cho cuộc chiến trong năm nay, và con số đó có lẽ là mức cao nhất, xét đến những hạn chế do lệnh trừng phạt tài chính của phương Tây áp đặt.

Bất cứ khi nào Nga không còn có thể tài trợ cho tình trạng thâm hụt ngân sách, họ sẽ phải cắt giảm công chi và các khoản chi phi quân sự của họ đã bị cắt giảm đến mức tối đa. Để so sánh, Ukraine đã giữ Nga trong thế bế tắc bằng cách chi khoảng 100 tỷ đô la mỗi năm cho cuộc chiến – một nửa từ ngân sách của chính họ và một nửa bằng hiện vật thông qua vũ khí được tài trợ từ nước ngoài.

Xem xét rằng Nga trả lương cho binh lính (và gia đình tử sĩ) nhiều hơn, và vũ khí của họ không đạt tiêu chuẩn, Ukraine có thể thắng cuộc nếu có thêm 50 tỷ đô la mỗi năm, cũng như đèn xanh để ném bom các mục tiêu quân sự bên trong nước Nga. Phương Tây có thể đảm bảo rằng số tiền đó bằng cách tịch thu 300 tỷ đô la tài sản có chủ quyền của Nga bị đóng băng. Số tiền đó rất quan trọng đối với khả năng chống lại kẻ xâm lược và khôi phục toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine.

***

Anders Åslund là tác giả của cuốn Russia’s Crony Capitalism: The Path from Market Economy to Kleptocracy (NXB Đại học Yale, 2019).