Joseph E. Stiglitz
Đỗ Kim Thêm dịch
Nguồn ảnh: Drew Angerer/Getty Images
Gần đây, với nền pháp chế mang tính đột phá để hỗ trợ cho việc khử cacbon và đổi mới, Hoa Kỳ đang bù đắp thời gian đã mất sau 40 năm thất bại trong việc thử nghiệm với chủ nghĩa tân tự do. Nhưng nếu trong việc nắm bắt một mô hình giá trị mới đầy nghiêm túc, Hoa Kỳ sẽ cần phải làm nhiều hơn để giúp cho các nơi khác trên thế giới theo kịp.
Khi ban hành Đạo luật Giảm lạm phát (Inflation Reduction Act, IRA) vào năm ngoái, Hoa Kỳ đã tham gia đầy đủ với các nền kinh tế tiên tiến ở các nơi khác trên thế giới trong việc chiến đấu để chống lại vấn đề biến đổi khí hậu. IRA cho phép gia tăng công chi lớn lao để hỗ trợ cho việc tái tạo năng lượng, nghiên cứu và phát triển và các ưu tiên khác, và nếu ước tính về tác động của luật này gần chính xác, hiệu ứng đến các vấn đề khí hậu sẽ rất là đáng kể.
Thật vây, khởi thảo về luật không phải là chuyện lý tưởng. Bất kỳ nhà kinh tế nào cũng có thể soạn thảo một dự luật mà nó sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn cho đồng đô la. Nhưng nền chính trị Mỹ rất hỗn tạp, và thành công phải được đo lường dựa trên những gì có thể, chứ không phải là một lý tưởng cao cả. Bất chấp sự bất toàn của IRA, nó vẫn tốt hơn nhiều so với việc là không có luật. Việc biến đổi khí hậu sẽ không bao giờ chờ đợi được là nền chính trị trong nước Mỹ sẽ ổn định.
Cùng với Đạo luật CHIPS và Khoa học năm ngoái – nhằm hỗ trợ cho đầu tư, sản xuất nội địa và canh tân các chất bán dẫn và một loạt các công nghệ tiên tiến khác – IRA đã chỉ cho thấy là Mỹ đi đúng hướng. Nó vượt ra ngoài phạm vi tài trợ để tập trung vào nền kinh tế thực, nơi mà nó sẽ giúp cho các lĩnh vực đang tụt hậu được phục hồi.
Những người chỉ tập trung vào tình trạng bất toàn của IRA mà nó đang gây bất lợi cho tất cả chúng ta. Bằng cách từ chối đưa vấn đề vào viễn cảnh, họ đang hỗ trợ và tiếp tay tạo ưu tiên cho các lợi ích riêng mà chúng ta vẫn còn đang phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
Đứng đầu trong số những người phản đối là những người bảo vệ cho chủ thuyết tân tự do và thị trường không bị ràng buộc. Chúng ta có thể cảm ơn ý thức hệ này trong 40 năm qua về tăng trưởng yếu, bất bình đẳng gia tăng và bất động trong việc chống lại cuộc khủng hoảng khí hậu. Những người ủng hộ nó luôn tranh luận kịch liệt để chống lại các chính sách về công nghiệp như IRA, ngay cả sau khi những phát triển mới trong lý thuyết kinh tế mà nó giải thích tại sao các chính sách như vậy là cần thiết để thúc đẩy canh tân và thay đổi công nghệ.
Rốt cuộc, một phần nhờ vào các chính sách công nghiệp mà các nền kinh tế Đông Á đã đạt được “phép lạ“ kinh tế trong hậu bán thế kỷ XX. Hơn nữa, từ lâu, chính Hoa Kỳ đã hưởng lợi từ các chính sách như vậy – mặc dù chúng thường được tiềm ẩn trong Bộ Quốc phòng, nơi đã giúp phát triển internet và thậm chí là việc trình duyệt đầu tiên. Tương tự như vậy, ngành dược phẩm hàng đầu thế giới của Mỹ dựa trên nền tảng nghiên cứu cơ bản do chính phủ tài trợ.
Chính quyền của Tổng thống Mỹ Joe Biden nên được khen ngợi vì đã công khai bác bỏ hai giả định cốt lõi của chủ thuyết tân tự do. Gần đây, khi Jake Sullivan, Cố vấn an ninh quốc gia của Biden, đã nói, những giả định này là „thị trường luôn phân bổ vốn một cách có năng suất và hiệu quả“ và „loại tăng trưởng [không] quan trọng“. Một khi người ta nhận ra rằng những tiền đề như vậy là khiếm khuyết, việc du nhập chính sách về công nghiệp vào trong chương trình nghị sự trở nên dễ dàng.
Nhưng nhiều vấn đề trọng đại nhất hiện nay là trong toàn cầu và do đó nó sẽ đòi hỏi có sự hợp tác quốc tế. Ngay cả khi Mỹ và Liên minh châu Âu đạt được mức phát khí thải ròng bằng 0 vào năm 2050, chỉ riêng điều đó sẽ không giải quyết được vấn đề biến đổi khí hậu. Các nơi khác trên thế giới cũng phải làm tương tự như vậy.
Thật là chuyện không may là gần đây việc hoạch định chính sách ở các nền kinh tế tiên tiến đã không có lợi cho việc thúc đẩy hợp tác trong toàn cầu. Chúng ta hãy xét đến việc phân phối vắc-xin theo tinh thần dân tộc mà chúng ta đã thấy là trong trận đại dịch, khi các nước phương Tây giàu có tích trữ cả vắc-xin và dành quyền sở hữu trí tuệ để sản xuất chúng, ưu tiên dành lợi nhuận cho các doanh nghiệp dược phẩm hơn là nhu cầu của hàng tỷ người ở các nước đang phát triển và thị trường mới nổi. Sau đó là cuộc xâm lược toàn diện của Nga tại Ukraine, nó dẫn đến việc tăng vọt giá năng lượng và thực phẩm ở vùng hạ Sahara thuộc châu Phi và các nơi khác, và hầu như không có sự giúp đỡ từ phương Tây.
Tồi tệ hơn là việc Mỹ đã tăng lãi suất, điều này đã củng cố đồng đô la so với các loại tiền tệ khác và làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng về nợ trên khắp thế giới đang phát triển. Một lần nữa, phương Tây ít giúp đỡ thực sự – chỉ có lời nói. Mặc dù trước đó khối G20 đã đồng ý về một khuôn khổ tạm thời đình chỉ việc trả nợ của các nước nghèo nhất thế giới, nhưng tái cơ cấu nợ là điều thực sự cần thiết.
Trong bối cảnh đó, IRA và Đạo luật CHIPS có thể duy trì ý tưởng cho rằng thế giới đang phát triển phải tuân theo tiêu chuẩn kép – đó là việc tinh thần thương tôn pháp luật chỉ áp dụng cho người nghèo và yếu, trong khi người giàu và quyền thế có thể làm bất cứ điều gì họ muốn. Trong nhiều thập niên, các nước đang phát triển đã chống lại các quy tắc toàn cầu mà nó ngăn cản họ trợ cấp cho các ngành công nghiệp còn phôi thai, với lý do là làm như vậy sẽ làm nghiêng sân chơi. Nhưng họ luôn biết rằng không có sân chơi bình đẳng. Phương Tây có tất cả kiến thức và quyền sở hữu trí tuệ, và họ không ngần ngại tích trữ càng nhiều càng tốt.
Hiện nay, Mỹ đang cởi mở hơn nhiều về việc xô nghiêng lĩnh vực này và châu Âu đã sẵn sàng làm điều tương tự. Mặc dù chính quyền Biden tuyên bố vẫn còn cam kết với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) „và các giá trị chung dựa trên đó là tinh thần cạnh tranh công bằng, cởi mở, minh bạch và tôn trọng pháp quyền“, nhưng những cuộc đàm phán như vậy lại là rỗng tuếch. Mỹ vẫn chưa bổ nhiệm các thẩm phán mới cho cơ quan tài phán của WTO, để đảm bảo rằng WTO không thể hành động chống lại các vi phạm các quy tắc thương mại quốc tế.
Chắc chắn một điều là WTO có rất nhiều vấn đề. Trong những năm qua, tôi đã nhiều lần kêu gọi đến sự quan tâm một số vấn đề. Nhưng chính Hoa Kỳ đã làm nhiều nhất để định hình các quy tắc hiện tại trong thời kỳ hoàng kim của chủ thuyết tân tự do. Điều đó có nghĩa là gì khi quốc gia soạn thảo các quy tắc lại không tôn trọng luật và tự tiện làm như vậy? Đó là tinh thần thương tôn pháp luật theo kiểu gì? Nếu các nước đang phát triển và thị trường mới nổi bỏ qua các quy tắc thuộc quyền sở hữu trí tuệ theo cách trắng trợn tương tự, hàng chục nghìn sinh mạng sẽ được cứu sống trong đại dịch. Nhưng họ đã không vượt qua ranh giới đó, bởi vì họ đã học cách sợ hậu quả.
Bằng cách áp dụng các chính sách về công nghiệp, Mỹ và châu Âu đang công khai thừa nhận rằng các quy tắc cần phải được soạn thảo lại. Nhưng điều đó sẽ mất thời gian. Để đảm bảo rằng các nước có thu nhập thấp và trung bình không tăng trưởng ngày càng (và chính đáng) trong thời gian chờ đợi, các chính phủ phương Tây nên tạo ra một quỹ công nghệ để giúp các nước khác làm sao cho phù hợp với chi tiêu của họ ở trong nước. Điều đó ít nhất sẽ san bằng sân chơi phần nào, và nó sẽ thúc đẩy tinh thần đoàn kết trong toàn cầu mà chúng ta sẽ cần để giải quyết cuộc khủng hoảng khí hậu và các thách thức khác trong toàn cầu.
***
Joseph E. Stiglitz, đoạt giải Nobel kinh tế và Giáo sư Đại học Columbia, Cựu kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (1997-2000), Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Hoa Kỳ và Đồng Chủ tịch Ủy ban Cấp cao về Giá Carbon, Thành viên của Ủy ban độc lập về cải cách thuế doanh nghiệp quốc tế và là tác giả chính của Đánh giá khí hậu IPCC năm 1995.
KIM THEM DO 